సోఢవ్యః సుమహాన్భారః కతమో నృప తే మయా
రాజా! వీటిలో ఏ గొప్ప భారాన్ని నేను మోసినట్టు లేదు?
భవతో మే ఽఖిలస్యాస్య సమత్వేనోపబృంహితః
ఇవి అన్నిటినీ నువ్వు నాకు సమానంగా పెంచావు.
సో ఽపి రాజావతీర్యోర్వ్యాం తత్పాదౌ జగృహే త్వరన్
అప్పుడు రాజు త్వరగా భూమిపై దిగాడు, అతని పాదాలను పట్టుకున్నాడు.
కథ్యతాం కో భవానత్ర జాల్మరుపధరః స్థితః
ఇక్కడ నీవెవరు? దాసుని వేషంలో నిలబడి ఉన్నావు, చెప్పు.
తత్సర్వం కథ్యతాం విద్వన్మహ్యం శుశ్రూషవే త్వయా
పండితుడా! నేను వినాలని ఆసక్తిగా ఉన్నాను. నువ్వు నాకు ఇవన్నీ చెప్పు.
ఉపయోగనిమిత్తం చ సర్వత్రాగమనక్రియా
ప్రతి చోటా రావడం, చేయడం ఉపయోగం కోసం మాత్రమే జరుగుతుంది.
ధర్మాధర్మోద్భవౌ భోక్తుం జన్తుర్దేహాదిమృచ్ఛతి
ధర్మం, అధర్మం ఫలితాలు అనుభవించేందుకు జీవి శరీరం మొదలైనవాటిని కోరుకుంటాడు.
ధర్మాధర్మౌం యతస్తస్మాత్కారణం పృచ్ఛ్యతే కుతః
ధర్మం, అధర్మం దానివల్ల కలుగుతాయి. అందుకే కారణం ఎక్కడ నుంచి వచ్చిందో అడుగుతారు.
ఉపభోగనిమిత్తం చ దేహాద్దేహాన్తరాగమః
భోగం కోసం జీవి ఒక శరీరం నుంచి మరొకదానికి మారుతాడు.
వక్తుం న శక్యతే శ్రోతుం తన్మమేచ్చా ప్రవర్తతే
ఇది చెప్పడం, వినడం సాధ్యం కాదు. అయినా నాకు తెలుసుకోవాలనే కోరిక వస్తోంది.
ఆత్మన్యేవ న దోషాయ శబ్దో ఽహమితి యో ద్విజా
ఓ ద్విజులారా, 'నేను' అని తనను తాను ఉద్దేశించి చెప్పడం వల్ల ఎలాంటి తప్పు ఉండదు.
అనాత్మన్యాత్మవిజ్ఞానం శబ్దో వా శ్రుతిలక్షణః
ఆత్మకాదానిలో ఆత్మ జ్ఞానం కలిగి ఉండటం గానీ, వేదంలో చెప్పినట్లు మాటను అర్థం చేసుకోవడం గానీ, సరిగ్గా కాదు.
ఏతేనాహం యతః సర్వే వాఙ్నిష్పాదనహేతవః
ఈ విధంగా, నా వల్లే అన్ని మాటలు ఉద్భవించడానికి కారణం అవుతాను.
తథాపి వాగహమేద్వక్తుమిత్థం న యుజ్యతే
అయినా, 'నేనే మాట' లేదా 'నేనే మాట్లాడేవాడు' అని చెప్పడం సరైంది కాదు.
తతో ఽహమితి కుత్రైనాం సంజ్ఞాం రాజన్కరోమ్యహమ్
అందువల్ల, రాజా, ఈ 'నేను' అనే పదాన్ని ఎక్కడ ఉపయోగించాలి?
న దేహో ఽహమయం చాన్యే వక్తుమేవమపీష్యతే
ఈ శరీరం నేను కాదు, మరెవ్వరూ కాదు; అయినా ఇలాగే మాట్లాడాలని మనసు పడుతుంది.
తదదా హి కో భవాన్కో ఽహమిత్యేతద్విఫలం వచః
అప్పుడు, నువ్వెవరు? నేనెవరు? ఇలాంటి మాటలు అనవసరం.
అయం చ భవతో లోకో న సదేతన్నృపోచ్యతే
రాజా, ఈ నీ లోకమూ నిజమైనది కాదు అని చెప్పబడింది.
క్వ వృక్షసంజ్ఞా వై తస్యా దారుసంజ్ఞాథవా నృప
రాజా, దానికి 'చెట్టు' అని పేరు ఎక్కడ ఉంది? లేదా 'మరము' అని పేరు ఎక్కడ ఉంది?
న చ దారుణి సర్వస్త్వాం బ్రవీతి శిబికాగతమ్
మరములో ఎవ్వరూ నిన్ను శిబికలోకి వచ్చినవాడివని పిలవరు.
అన్విష్యతాం నృపశ్రేష్ఠానన్దదాశిబికా త్వయా
రాజులలో శ్రేష్ఠుడవైనవాడా, ఆనందాన్ని ఇచ్చే శిబికను నువ్వు వెతకవచ్చు.
క్వ జాతం ఛత్రమిత్యేష న్యాయస్త్వయి తథా మయి
'ఛత్రం ఎక్కడ పుట్టింది?' అనే ప్రశ్న, ఇదే తర్కం నీకూ నాకు కూడా వర్తిస్తుంది.
దేహేషు లోకసంజ్ఞేయం విజ్ఞేయా కర్మహేతుషు
ఈ లోకపదాన్ని శరీరాలలో, అవి కర్మలకు కారణమైనప్పుడు, అర్థం చేసుకోవాలి.
శరీరాకృతిభేదాస్తు భూపైతే కర్మయోనయః
రాజా, శరీరాల ఆకారాల్లో ఉన్న తేడాలే కర్మలకు మూలాలు.
తథాన్యశ్చ నృపేత్థం తన్న సత్యం కల్పనామయమ్
అలాగే, ఇంకొకరు కూడా ఇలానే; అది నిజం కాదు, ఊహతోనే ఏర్పడింది.
పరిణామాదిసంభూతం తద్వస్తు నృప తఞ్చ కిమ్
రాజా, మార్పు మొదలైన వాటి వల్ల ఏర్పడిన ఆ వస్తువు ఏమిటి?
పత్న్యాః పతిః పితా సూనోః కస్త్వం భూప వదామ్యహమ్
రాజా, భార్యకు భర్తవు, కుమారునికి తండ్రివు—నువ్వెవరో చెప్పు.
కిము పాదాదికం త్వేతన్నైవ కిం తే మహీపతే
రాజా, నీ పాదం మొదలైనవి నీవేనా? అదికాదు—నీది ఏమిటి?
కో ఽహమిత్యత్ర నిపుణం భూత్వా చిన్తయ పార్థివ
ఓ రాజా, 'నేను ఎవరు?' అని లోతుగా ఆలోచించడంలో నిపుణుడవు కావాలి.
పృథకూచరణనిష్పాద్యం శక్యం తు నృపతే కథమ్
ఓ రాజా, వేరుగా ఉండి చేయాల్సిన పనిని ఎలా సాధించగలం?