అకుతశ్చిత్కుతశ్చిద్వా చిత్తతః సాత్త్వికో గుణః
మనసులో సాత్విక గుణం ఎక్కడి నుంచో, లేదా ఎక్కడినుంచైనా ఉద్భవిస్తుంది.
లిఙ్గాని రజసస్తాని దృశ్యన్తే హేత్వహేతుతః
రజోగుణానికి లక్షణాలు కారణంతోనైనా, కారణం లేకపోయినా కనిపిస్తాయి.
కథఞ్చిదపి వర్తన్తే వివిధాస్తామసా గుణాః
తమోగుణానికి సంబంధించిన వివిధ లక్షణాలు ఏదో ఒక విధంగా ఉండిపోతూనే ఉంటాయి.
న లిప్యతే కర్మపలైరనిష్టైః పత్రం విషస్యేవ జలేన సిక్తమ్
అతడు చెడిన ఫలితాలతో కలుషితుడవడంలేదు, అది నీటిలో తడవని కమలదళంలా ఉంటుంది.
యదా హ్యసౌ దుఃఖసౌఖ్యే జహాతి ముక్తస్తదాగ్ర్యాం గతిమేత్యలిఙ్గః
అతడు బాధ, ఆనందాన్ని వదిలి విముక్తుడైనప్పుడు, అన్ని గుర్తులు లేని స్థితిని పొందుతాడు.
క్షీణే చ పుణ్యే విగతే చ పాపే తనోర్నిమిత్తే చ ఫలే వినష్టే
పుణ్యం తగ్గిపోయినప్పుడు, పాపం పోయినప్పుడు, శరీరానికి కారణమైన ఫలితాలు నశించినప్పుడు—
యథోర్ణనాభిః పరివర్తమానస్తన్తుక్షయే తిష్టతి యాత్యమానః
ఒక చిలుక దాని దారాలు అయిపోతే తిరుగుతూ అక్కడే ఉండొచ్చు, లేదా వెళ్లిపోవొచ్చు.
యథా రురుః శృఙ్గమథో పురాణం హిత్వా త్వచం వాప్యురగో యథా చ
ఎలాగైతే జింక దాని పాత కొమ్మును వదిలిపెడదో, లేదా పాము తన చర్మాన్ని తొలగించేదో,
మత్స్యం యథా వాప్యుదకే పతన్తముత్సృజ్య పక్షీ నిపతత్సశక్తః
ఎలాగైతే చేప చెరువులో పడిపోతే వదిలిపెట్టబడుతుందో, లేదా పక్షి బలంతో కిందికి దిగుతుందో,
తథా హ్యసౌ దుఃఖసౌఖ్యే విహాయ ముక్తః పరార్ద్ధ్యా గతిమేత్యలిఙ్గః
అలాగే అతడు బాధ, ఆనందాన్ని వదిలి విముక్తుడైనప్పుడు, అన్ని గుర్తులు లేకుండా పరమ స్థితిని పొందుతాడు.
నిఖిలమభిసమీక్ష్య నిశ్చితార్థః పరమసుఖీ విజహార వీతశోకః
అన్నిటినీ పరిశీలించి, సత్యాన్ని గ్రహించి, పరమ సంతోషంతో, శోకములేని జీవితం గడిపాడు.
న ఖలు మమ హి దహ్యతే ఽత్ర కిఞ్చిత్స్వయమిదమాహ కిల స్మ భూమిపాలః
ఇక్కడ నాకు ఏదీ హానిచేయడం లేదు — ఇదే రాజు తనే స్వయంగా చెప్పాడని అంటారు.
ఉపద్రవాననుభఘవతే హ్యదుః ఖితః ప్రముచ్యతే కపిలమివైత్య మైథిలః
కష్టాలను అనుభవించినా, బాధపడకుండా, మిథిలా రాజు కపిలుణ్ని కలిసినట్టు విముక్తుడవుతాడు.
పునః పప్రచ్ఛ తం ప్రీత్యా సనన్దనముదారధీః
మళ్లీ ఆ ఉదారమైన మనస్సు కలవాడు ప్రేమతో సనందనుని అడిగాడు.
ప్రబ్రూహి తన్మునే మహ్యం ప్రపన్నాయ దయానిధే
దయాసాగరా! మునివరా! ఆశ్రయించిన నన్ను దయచేసి అది చెప్పు.
గర్బే జన్మజరాద్యేషుస్థానేషు ప్రభవిష్యతః
గర్భంలోనూ, ఇతర స్థితులలోనూ ఉండే జననం, ముదింపు మొదలైన వాటికి పరిష్కారం ఏమిటి?
భేషజం భగవత్ప్రాప్తిరైకా చాత్యన్తికీ మతా
ఈ బాధలకు ఒకటే పరిపూర్ణమైన ఔషధం ఉంది — అది భగవంతుని సాక్షాత్కారం.
తత్ప్రాప్తిహేతుజ్ఞానం చ కర్మ చోక్తం మహామునే
అయితే, ఆయనను పొందడానికి కారణమైన జ్ఞానం, కర్మలు కూడా చెప్పబడ్డాయి, మహామునివరా.
శబ్దబ్రహ్మాగమమయం పరం బ్రహ్మవివేకజమ్
బ్రహ్మాన్ని తెలుసుకునే గాఢమైన జ్ఞానం, శబ్దబ్రహ్మ పరంపర ద్వారా కలుగుతుంది.
తదేతచ్ఛ్రూయతామత్ర సుబోధం గదతో మమ
ఇప్పుడు నేను స్పష్టంగా చెప్పబోయే ఈ విషయాన్ని శ్రద్ధగా విను.
శబ్దబ్రహ్మణి నిష్ణాతః పరం బ్రహ్మాధిగచ్ఛతి
శబ్దబ్రహ్మలో నిపుణుడైనవాడు పరబ్రహ్మాన్ని పొందుతాడు.
పరమా త్వక్షరప్రాప్తిరృగ్వేదాదిమయా పరా
ఋగ్వేదాది రూపమైన, నశించని పరమ పదాన్ని పొందడం అత్యుత్తమం.
అనిర్దేశ్యమరూపం చ పాణిపాదాదిసంయుతమ్
అది వర్ణించలేనిది, రూపరహితం అయినా, చేతులు కాళ్లు మొదలైన లక్షణాలు కలిగి ఉంటుంది.
వ్యాప్యం వ్యాప్తం యతః సర్వం తం వై పశ్యన్తి సూరయః
అన్ని విషయాల్లో వ్యాపించి, అన్నింటినీ వ్యాపించుకునే దానిని మునులు చూస్తారు.
శ్రుతివాక్యోదితం సూక్ష్మం తద్విష్ణోః పరమం పదమ్
వేదవాక్యాలలో చెప్పబడిన, విష్ణువు యొక్క సూక్ష్మమైన పరమ స్థానం అదే.
వాచకో భగవచ్ఛబ్దస్తస్యోద్దిష్టో ఽక్షయాత్మనః
'భగవత్' అనే పదం, నశించని స్వరూపుడైన ఆయనకు సూచికగా ఉపయోగించబడుతుంది.
జ్ఞాయతే యేన తజ్జ్ఞానం పరమన్యత్రయీమయమ్
ఏదివల్ల జ్ఞానం తెలిసేది, ఆ పరమ జ్ఞానం త్రయీవేదాలకు భిన్నమైనది.
పూజాయాం భగవచ్ఛబ్దః క్రియతే హ్యౌపచారికః
పూజలో 'భగవత్' అనే పదాన్ని ఉపచారంగా ఉపయోగిస్తారు.
భగవన్భగవచ్ఛబ్దః సర్వకారణకారణే తేనాగమపితా స్రష్టా గకారో ఽయం తథా మునే
మహర్షీ, 'భగవత్' అనే పదం సమస్త కారణాలకు కారణమైనవాడిని సూచిస్తుంది. అందుకే ఆగమాలలో 'గ'ను తండ్రిగా, సృష్టికర్తగా పేర్కొన్నారు.
జ్ఞానవైరాగ్యయోశ్చైవ షణ్ణాం భగ ఇతీరణా
'భగ' అనగా ఆరు విధాలైన జ్ఞానం, వైరాగ్యాది మహిమలు అని చెప్పబడింది.