ధాతవః పఞ్చధా తోయం ఖే వాయుర్జ్యోతిషో ధరా
పదార్థాలు ఐదు: నీరు, ఆకాశం, గాలి, అగ్ని, భూమి.
ఆకాశం వాయురూష్మా చ స్నేహో యశ్చాపి పార్థివః
ఆకాశం, గాలి, వేడి, తేమ, భూమికి సంబంధించినదీ—
జ్ఞానమూష్మా చ వాయుశ్చ త్రివిధః కాయసంగ్రహః
జ్ఞానం, వేడి, గాలి — ఇవి మూడూ శరీరాన్ని ఏర్పరచే భాగాలు.
ప్రాణాపానౌ వికారశ్చ ధాతవశ్చాత్ర నిఃసృతాః
ప్రాణం, అపానము, మార్పు, శరీరంలోని ధాతువులు — ఇవన్నీ ఇక్కడ నుండే ఉద్భవించాయి.
ఇన్ద్రియాణీతి పఞ్చైతే చిత్తపూర్వఙ్గమా గుణాః
మనస్సు ముందుండి నడిపించే ఐదు ఇంద్రియాలు — ఇవే గుణాలుగా పిలవబడతాయి.
సుఖదుఃఖేతి యామాహురనదుఃఖాసుఖేతి చ
ఇవన్నీ సుఖం, దుఃఖం, అలాగే దుఃఖం కాని, సుఖం కాని వాటిగా పిలవబడతాయి.
ఏతే హ్యామరణాత్పఞ్చ సద్గుణా జ్ఞానసిద్ధయే
ఈ ఐదు ఉత్తమ లక్షణాలు జ్ఞానం సాధించేందుకు మరణం వరకు ఉంటాయి.
తమాహుః పరమం శుద్ధిం బుద్ధిరిత్యవ్యయం మహత్
దానిని పరమ పవిత్రత, అవినాశి మహత్తరమైన బుద్ధి అని అంటారు.
అసమ్యగ్దర్శనైర్దుఃఖమనన్తం నోపశామ్యతి
తప్పు దృష్టితో చూస్తే అంతులేని బాధలు ఎప్పటికీ తగ్గవు.
వర్తతే కిమధిష్టానాత్ప్రసక్తా దుఃఖసంతతిః
బాధల ప్రవాహం ఏ ఆధారంపై కొనసాగుతుందో చెప్పండి.
శృణుయాత్తచ్చ మోక్షాయ భాష్యమాణం భవిష్యతి
విముక్తికి ఇది చెప్పబడబోతుంది, వినండి.
నిత్యం మిథ్యావినీతానాం క్లేశో దుఃఖావహో తమః
ఎప్పుడూ అబద్ధానికి లోనయ్యే వారికి బాధలు, దుఃఖాన్ని, చీకటిని తెస్తాయి.
సుఖత్యాగా తపో యోగం సర్వత్యాగే సమాపనా
సుఖాన్ని వదిలిపెట్టడమే తపస్సు; అన్ని వదిలిపెట్టడంలో యోగం పూర్తవుతుంది.
విప్రహాణాయ దుఃఖస్య దుర్గతిర్హి తథా భవేత్
దుఃఖాన్ని తొలగించేందుకు ఇలాంటి త్యాగం దుర్గతిని తొలగిస్తుంది.
బసషష్టాని వక్ష్యామి పఞ్చ కర్మేద్రియాణి తు
ఇప్పుడు ఆరు, ఐదు కర్మేంద్రియాలను నేను వివరించబోతున్నాను.
ప్రజనాన దయోమేఢ్రో విసర్గో పాయురిన్ద్రియమ్
సంతానం, మాట, పట్టుకోవడం, నడక, విసర్జన — ఇవే కర్మేంద్రియాలు.
ఏవమేకాదశేతాని బుద్ధ్యా త్వవసృజన్మనః
ఇలా ఈ పదకొండు బుద్ధి, మనస్సు ద్వారా పుట్టాయి.
తథా స్పర్శే తథా రూపే తథైవ రసగన్ధయోః
అలాగే స్పర్శ, రూపం, రుచి, వాసన కూడా అలాగే ఉన్నాయి.
యేనాయం త్రివిధో భావః పర్యాయాత్సముపస్థితః
దాని ద్వారా ఈ మూడు విధాలైన స్థితి వరుసగా ఏర్పడుతుంది.
త్రివిధా వేదానా యేషు ప్రసృతా సర్వసాధినీ
దానిలో మూడు విధాలైన వేదాలు స్థిరంగా ఉండి, అన్నీ సాధించగలవు.
అకుతశ్చిత్కుతశ్చిద్వా చిత్తతః సాత్త్వికో గుణః
మనసులో సాత్విక గుణం ఎక్కడి నుంచో, లేదా ఎక్కడినుంచైనా ఉద్భవిస్తుంది.
లిఙ్గాని రజసస్తాని దృశ్యన్తే హేత్వహేతుతః
రజోగుణానికి లక్షణాలు కారణంతోనైనా, కారణం లేకపోయినా కనిపిస్తాయి.
కథఞ్చిదపి వర్తన్తే వివిధాస్తామసా గుణాః
తమోగుణానికి సంబంధించిన వివిధ లక్షణాలు ఏదో ఒక విధంగా ఉండిపోతూనే ఉంటాయి.
న లిప్యతే కర్మపలైరనిష్టైః పత్రం విషస్యేవ జలేన సిక్తమ్
అతడు చెడిన ఫలితాలతో కలుషితుడవడంలేదు, అది నీటిలో తడవని కమలదళంలా ఉంటుంది.
యదా హ్యసౌ దుఃఖసౌఖ్యే జహాతి ముక్తస్తదాగ్ర్యాం గతిమేత్యలిఙ్గః
అతడు బాధ, ఆనందాన్ని వదిలి విముక్తుడైనప్పుడు, అన్ని గుర్తులు లేని స్థితిని పొందుతాడు.
క్షీణే చ పుణ్యే విగతే చ పాపే తనోర్నిమిత్తే చ ఫలే వినష్టే
పుణ్యం తగ్గిపోయినప్పుడు, పాపం పోయినప్పుడు, శరీరానికి కారణమైన ఫలితాలు నశించినప్పుడు—
యథోర్ణనాభిః పరివర్తమానస్తన్తుక్షయే తిష్టతి యాత్యమానః
ఒక చిలుక దాని దారాలు అయిపోతే తిరుగుతూ అక్కడే ఉండొచ్చు, లేదా వెళ్లిపోవొచ్చు.
యథా రురుః శృఙ్గమథో పురాణం హిత్వా త్వచం వాప్యురగో యథా చ
ఎలాగైతే జింక దాని పాత కొమ్మును వదిలిపెడదో, లేదా పాము తన చర్మాన్ని తొలగించేదో,
మత్స్యం యథా వాప్యుదకే పతన్తముత్సృజ్య పక్షీ నిపతత్సశక్తః
ఎలాగైతే చేప చెరువులో పడిపోతే వదిలిపెట్టబడుతుందో, లేదా పక్షి బలంతో కిందికి దిగుతుందో,
తథా హ్యసౌ దుఃఖసౌఖ్యే విహాయ ముక్తః పరార్ద్ధ్యా గతిమేత్యలిఙ్గః
అలాగే అతడు బాధ, ఆనందాన్ని వదిలి విముక్తుడైనప్పుడు, అన్ని గుర్తులు లేకుండా పరమ స్థితిని పొందుతాడు.