ఆగమైరపకృష్యన్తే హస్తిపైర్హస్తినో యథా
అపాయాలు వాటిని లాక్కెళ్తాయి, ఏలుగాళ్ళను పీడకారులు లాగినట్లు.
మహత్తరం దుఃఖమభిప్రపన్నా హిత్వామిషం మృత్యువశం ప్రయాన్తి
పెద్ద బాధను ఎదుర్కొని, సుఖాన్ని వదిలి, మరణానికి లోనవుతారు.
విహాయ యో గచ్ఛతి సర్వమేవ క్షణేన గత్వా న నివర్తతే చ
ఎవరైనా అన్నింటిని వదిలి వెళ్ళినవాడు, క్షణంలో పోయి తిరిగి రాడు.
ఇతీదమాలక్ష్య రతిః కుతో భవేద్వినాశినాప్యస్య న శమ విద్యతే
ఇది చూసి, ఆనందం ఎలా కలుగుతుంది? నశించిపోతున్నదానిలో కూడా శాంతి ఉండదు.
నరపతిరభివీక్ష్య విస్మితః పునరనుయోక్తుమిదం ప్రచక్రమే
రాజు ఇది చూసి ఆశ్చర్యపడి, మళ్లీ ఇలా అడగడం ప్రారంభించాడు:
ఏవం సతి కిమజ్ఞానం జ్ఞానం వా కిం కరిష్యతి
ఇలా అయితే, అజ్ఞానం లేదా జ్ఞానం ఏమి చేయగలవు?
అప్రమత్తః ప్రమత్తో వా కిం విశేషం కరిష్యతి
అసావధానంగా ఉన్నా, జాగ్రత్తగా ఉన్నా, ఏమి తేడా వస్తుంది?
కస్మై క్రియత కల్పేత నిశ్చయః కో ఽత్ర తత్త్వతః
ఎవరికి ఏ పని చేయాలి? ఇక్కడ నిజంగా ఏ నిర్ణయం సరైనది?
పునః ప్రశమయన్వాక్యైః కవిః పఞ్చశిఖో ఽబ్రవీత్
అప్పుడు, మృదువుగా మాటలతో శాంతింపజేస్తూ, కవి పంచశిఖుడు ఇలా చెప్పాడు:
అయం హ్యపి సమాహారః శరీరేద్రియచేతసామ్
ఇదికూడా శరీరం, ఇంద్రియాలు, మనస్సు కలిసిన సమాహారం.
ధాతవః పఞ్చధా తోయం ఖే వాయుర్జ్యోతిషో ధరా
పదార్థాలు ఐదు: నీరు, ఆకాశం, గాలి, అగ్ని, భూమి.
ఆకాశం వాయురూష్మా చ స్నేహో యశ్చాపి పార్థివః
ఆకాశం, గాలి, వేడి, తేమ, భూమికి సంబంధించినదీ—
జ్ఞానమూష్మా చ వాయుశ్చ త్రివిధః కాయసంగ్రహః
జ్ఞానం, వేడి, గాలి — ఇవి మూడూ శరీరాన్ని ఏర్పరచే భాగాలు.
ప్రాణాపానౌ వికారశ్చ ధాతవశ్చాత్ర నిఃసృతాః
ప్రాణం, అపానము, మార్పు, శరీరంలోని ధాతువులు — ఇవన్నీ ఇక్కడ నుండే ఉద్భవించాయి.
ఇన్ద్రియాణీతి పఞ్చైతే చిత్తపూర్వఙ్గమా గుణాః
మనస్సు ముందుండి నడిపించే ఐదు ఇంద్రియాలు — ఇవే గుణాలుగా పిలవబడతాయి.
సుఖదుఃఖేతి యామాహురనదుఃఖాసుఖేతి చ
ఇవన్నీ సుఖం, దుఃఖం, అలాగే దుఃఖం కాని, సుఖం కాని వాటిగా పిలవబడతాయి.
ఏతే హ్యామరణాత్పఞ్చ సద్గుణా జ్ఞానసిద్ధయే
ఈ ఐదు ఉత్తమ లక్షణాలు జ్ఞానం సాధించేందుకు మరణం వరకు ఉంటాయి.
తమాహుః పరమం శుద్ధిం బుద్ధిరిత్యవ్యయం మహత్
దానిని పరమ పవిత్రత, అవినాశి మహత్తరమైన బుద్ధి అని అంటారు.
అసమ్యగ్దర్శనైర్దుఃఖమనన్తం నోపశామ్యతి
తప్పు దృష్టితో చూస్తే అంతులేని బాధలు ఎప్పటికీ తగ్గవు.
వర్తతే కిమధిష్టానాత్ప్రసక్తా దుఃఖసంతతిః
బాధల ప్రవాహం ఏ ఆధారంపై కొనసాగుతుందో చెప్పండి.
శృణుయాత్తచ్చ మోక్షాయ భాష్యమాణం భవిష్యతి
విముక్తికి ఇది చెప్పబడబోతుంది, వినండి.
నిత్యం మిథ్యావినీతానాం క్లేశో దుఃఖావహో తమః
ఎప్పుడూ అబద్ధానికి లోనయ్యే వారికి బాధలు, దుఃఖాన్ని, చీకటిని తెస్తాయి.
సుఖత్యాగా తపో యోగం సర్వత్యాగే సమాపనా
సుఖాన్ని వదిలిపెట్టడమే తపస్సు; అన్ని వదిలిపెట్టడంలో యోగం పూర్తవుతుంది.
విప్రహాణాయ దుఃఖస్య దుర్గతిర్హి తథా భవేత్
దుఃఖాన్ని తొలగించేందుకు ఇలాంటి త్యాగం దుర్గతిని తొలగిస్తుంది.
బసషష్టాని వక్ష్యామి పఞ్చ కర్మేద్రియాణి తు
ఇప్పుడు ఆరు, ఐదు కర్మేంద్రియాలను నేను వివరించబోతున్నాను.
ప్రజనాన దయోమేఢ్రో విసర్గో పాయురిన్ద్రియమ్
సంతానం, మాట, పట్టుకోవడం, నడక, విసర్జన — ఇవే కర్మేంద్రియాలు.
ఏవమేకాదశేతాని బుద్ధ్యా త్వవసృజన్మనః
ఇలా ఈ పదకొండు బుద్ధి, మనస్సు ద్వారా పుట్టాయి.
తథా స్పర్శే తథా రూపే తథైవ రసగన్ధయోః
అలాగే స్పర్శ, రూపం, రుచి, వాసన కూడా అలాగే ఉన్నాయి.
యేనాయం త్రివిధో భావః పర్యాయాత్సముపస్థితః
దాని ద్వారా ఈ మూడు విధాలైన స్థితి వరుసగా ఏర్పడుతుంది.
త్రివిధా వేదానా యేషు ప్రసృతా సర్వసాధినీ
దానిలో మూడు విధాలైన వేదాలు స్థిరంగా ఉండి, అన్నీ సాధించగలవు.