పురుషే తిష్టతీ బుద్ధిస్త్రిషు భావేషు వర్తతే
బుద్ధి మనిషిలో ఉండి, మూడు స్వభావాలలో పనిచేస్తుంది.
న సుఖేన న దుఃఖేన కదాచిదపి వర్తతే
అది ఎప్పుడూ సుఖంతో గానీ, దుఃఖంతో గానీ కలవదు.
సేయం భావాత్మికా భావాంస్త్రీనేతానతివర్తతే
ఈ బుద్ధి మూడు స్వభావాలతో కూడి ఉండి, వాటిని దాటి పోదు.
అతిభావగతా బుద్ధిర్భావైర్మనసి వర్తతే
బుద్ధి ఆ స్వభావాలను దాటి పోయినా, మనస్సులో ఆ స్వభావాల మధ్యనే పనిచేస్తుంది.
ఇన్ద్రియాణి హి సర్వాణి ప్రవర్తయతి సా సదా
అదే అన్ని ఇంద్రియాలను ఎప్పుడూ నడిపిస్తుంది.
యే యే చ భావా లోకే ఽస్మిన్సర్వే ప్యేతేషు వై త్రిషు
ఈ లోకంలో ఉన్న అన్ని స్వభావాలూ, నిజంగా ఈ మూడు స్వభావాలలోనే ఉంటాయి.
ఇన్ద్రియాణి చ సర్వాణి విజేతవ్యాని ధీమతా
ధీమంతుడు అన్ని ఇంద్రియాలను జయించాలి.
త్రివిశ్వావేదనాశ్చైవ సర్వసత్త్వేషు దృశ్యతే
మూడు విధాలుగా విశ్వాన్ని గ్రహించడం అన్ని జీవుల్లో కనిపిస్తుంది.
సుఖస్పర్శః సత్త్వగుణో దుఃఖస్పర్శో రజోగుణః
సుఖాన్ని అనుభవించడమే సత్త్వగుణ లక్షణం; దుఃఖాన్ని అనుభవించడమే రజోగుణ లక్షణం.
తవ యత్ప్రీతిసంయుక్తం కాయే మనసి వా భవేత్
నీకు శరీరంలో గానీ, మనస్సులో గానీ ఆనందంగా అనిపించేది,
అథ యద్దుఃఖసంయుక్తమప్రీతికరమాత్మనః
అలాగే, నీకు దుఃఖాన్ని కలిగించే, ఇష్టం లేని దేనైనా,
అథయన్మోహసంయుక్తమవ్యక్త విషమం భవేత్
మరియు మోహంతో కూడి, స్పష్టంగా తెలియని, కలవరపరిచే దేనైనా,
ప్రహర్షః ప్రీతిరానన్దః సుఖం వా శాన్తచిత్తతా
ఆనందం, సంతోషం, పరమానందం, సుఖం లేదా మనస్సు ప్రశాంతత—
అతుష్టిః పరితాపశ్చ శోకో లోభస్తథా క్షమా
అసంతృప్తి, బాధ, శోకం, లోభం, అలాగే సహనం—
అపమానస్తథా మోహః ప్రమాదః స్వప్నతన్ద్రితే
అవమానం, మాయ, అలసత్వం, నిద్ర, మత్తు ఇవన్నీ—
దూషణం బహుధాగామి ప్రార్థనాసంశయాత్మకమ్
ఈ అనేక దోషాలు కోరికలు, సందేహాల వల్ల కలుగుతాయి.
సత్త్వక్షేత్రజ్ఞయోరేతదన్తరం యస్య సూక్ష్మయోః
సత్త్వం, క్షేత్రజ్ఞుడు—ఈ ఇద్దరి మధ్య ఉన్న సూత్ష్మమైన తేడా,
మశకోదుంబరౌ వాపి సంప్రయుక్తౌ యథా సదా
ఎప్పుడూ కలిసే ఉండే దోమ, ఉద్ంబరపండు లాంటిది.
పృథగ్భూతౌ ప్రకృత్యా తౌ సప్రంయుక్తౌ చ సర్వదా
స్వభావంగా వీరు వేరు అయినా, ఎప్పుడూ కలిసే కనిపిస్తారు.
న గుణా విదురాత్మానం స గుణాన్వేత్తి సర్వశః
గుణాలు ఆత్మను తెలుసుకోలేవు; కానీ ఆత్మ మాత్రం అన్ని గుణాలను తెలుసుకుంటుంది.
ఇన్ద్రియస్తు ప్రదీపార్థం కురుతే బుద్ధిసత్తమైః
ఇంద్రియాలు, నిర్మలమైన బుద్ధితో కలసి, వెలుగు కోసం పనిచేస్తాయి.
సృజతే హి గుణాన్సత్త్వం క్షేత్రజ్ఞః పరిపశ్యతి
సత్త్వం గుణాలను సృష్టిస్తుంది; క్షేత్రజ్ఞుడు వాటిని చూస్తూ ఉంటాడు.
ఆశ్రయో నాస్తి సత్త్వస్య క్షేత్రజ్ఞస్య చ కశ్చన
సత్త్వానికి, క్షేత్రజ్ఞునికీ నిజమైన ఆధారం ఏదీ లేదు.
రశ్మీంస్తేషాం స మనసా యదా సమ్యఙ్నియచ్ఛతి
వారి కిరణాలను మనస్సుతో సరిగ్గా నియంత్రించినప్పుడు—
త్యక్త్వా యః ప్రాకృతం కర్మ నిత్యమాత్మరతిర్మునిః
ప్రకృతిసంబంధమైన కర్మను విడిచిపెట్టి, ఎప్పుడూ ఆత్మలో ఆనందించే ముని—
యథా వారిచరః పక్షీ సలిలేన న లిప్యతే
నీటిలో ఉండే పక్షి నీటితో తడవదు ఎలా ఉంటుందో,
ఏవం స్వభావమేవైతత్స్వబుద్ధ్యా విహరేన్నరః
అలాగే, మనిషి తన స్వభావంలో, తన బుద్ధితో జీవించాలి.
భావయుక్త్యా ప్రయుక్తస్తు స నిత్యం సృజతే గుణాన్
ధ్యానం ద్వారా నడిపించబడినవాడు, ఎప్పుడూ గుణాలను సృష్టిస్తాడు.
ప్రధ్వస్తా న నివర్తన్తే నివృత్తిర్నోపలభ్యతే
వాటిని నశింపజేసిన తర్వాత, అవి తిరిగి రావు; ఆపడం అనిపించదు.
ఏవమేకే వ్యవస్యన్తి నివృత్తిరితి చాపరే
ఇలా కొందరు ఇదే ఆపడం అని భావిస్తారు, మరికొందరు కాదు అంటారు.