తద్వ్యాఖ్యాంస్యామి తే తాత శ్రేయస్కరతమం సుఖమ్
ప్రియమైనవాడా, నేను నీకు పరమమైన సుఖాన్ని ఇచ్చే విషయాన్ని వివరంగా చెప్పుతాను.
యజ్జ్ఞాత్వా పురుషో లోకే ప్రీతిం సౌఖ్యం చ విన్దతి
దానిని తెలుసుకుంటే, మనిషి ఈ లోకంలో ఆనందం, సంతోషం పొందుతాడు.
పృథివీ వాయురాకాశమాపో జ్యోతిశ్చ పఞ్చమమ్
భూమి, గాలి, ఆకాశం, నీరు, ఐదవదిగా అగ్ని —
యతః సృష్టాని తత్రైవ తాని యాన్తి లయం పునః
అన్ని వాటి నుండి ఉత్పన్నమై, మళ్లీ వాటిలోనే లయమవుతాయి.
ప్రసార్య చ యథాఙ్గాని కూర్మః సంహరతే పునః
కూర్మం తన అవయవాలను చాపి, మళ్లీ లోపలికి తీసుకునే విధంగా,
మహాభూతాని పఞ్చైవ సర్వభూతేషు భూతకృత్
ఈ ఐదు మహాభూతాలు అన్ని జీవులకు మూలంగా ఉంటాయి.
శబ్దః శ్రోత్రం తథా ఖాని త్రయమాకాశయోనిజమ్
శబ్దం, చెవి, మూడు మార్గాలు — ఇవన్నీ ఆకాశం నుండి ఉద్భవించాయి.
రూపం చక్షుస్తథా పాకస్త్రివిధం తేజ ఉచ్యతే
రూపం, కంటి, మూడు విధాల జీర్ణక్రియ — ఇవన్నీ అగ్నికి చెందినవే అని చెప్పబడింది.
ఘ్రేయం ఘ్రాణం శరీరం చ ఏతే భూమిగుణాస్త్రయః
వాసన, ముక్కు, శరీరం — ఈ మూడు భూమికి లక్షణాలు.
ఇన్ద్రియాణి మనశ్చైవ విజ్ఞాతాన్యస్య భారత
ఇంద్రియాలు, మనస్సు — ఇవన్నీ అతనివే అని, ఓ భారత వంశజా, తెలుసుకో.
శ్రోత్రం వై శ్రవణార్థాయ స్పర్శనాయ చ త్వక్ స్మృతా
చెవి వినడానికి, చర్మం తాకడానికి అని చెప్పబడింది.
చక్షురాలోకనాయైవ సంశయం కురుతే మనః
కంటి చూడటానికి, మనస్సు సందేహించడానికి ఉపయోగపడుతుంది.
ఉర్ద్ధం పాదతలాభ్యాం యదవాక్చోదక్చ పశ్యతి
పాదతలాలతో పైకి, కిందకి, నీటిలో ఏమి కనిపిస్తుందో అది —
పురుషైరిన్ద్రియాణీహ వేదితవ్యాని కృత్స్త్రశః
ఇక్కడ మనుషులు ఇంద్రియాలను పూర్తిగా తెలుసుకోవాలి.
ఏతాం బుద్ధిం నరో బుద్ధా భూతానాగతిం గతిమ్
ఈ జ్ఞానాన్ని తెలిసిన జ్ఞాని, భూతాల రాకపోకలను కూడా తెలుసుకుంటాడు.
గుణైర్వినశ్యతే బుద్దిర్బుద్ధేరేవేన్ద్రియాణ్యపి
గుణాల వల్ల బుద్ధి నశిస్తుంది; బుద్ధి వల్ల ఇంద్రియాలు కూడా నశిస్తాయి.
ఇతి తన్మయమేవైతత్సర్వం స్థావరజఙ్గమమ్
ఇలా, ఈ సృష్టిలోని స్థావరజంగమమయమైన ప్రతిదీ ఆ పరమాత్మ తానై వ్యాపించి ఉంది.
యేన పశ్యతి తఞ్చక్షుః శృణోతి శ్రోత్రముచ్యతే
మనము చూస్తున్నదానికి కన్ను, మనము వినడానికి చెవి అని అంటారు.
త్వచా స్పర్శయతి స్పర్శం బుద్ధిర్విక్రియతే సకృత్
చర్మం ద్వారా మనం స్పర్శను అనుభవిస్తాము; బుద్ధి ఒక్కసారిగా మారిపోతుంది.
అధిష్టానాత్తు బుద్ధేర్హి పృథగర్థాని పఞ్చధా
బుద్ధి ఆధారంగా ఐదు విధాలుగా వేర్వేరు విషయాలు ఉత్పన్నమవుతాయి.
పురుషే తిష్టతీ బుద్ధిస్త్రిషు భావేషు వర్తతే
బుద్ధి మనిషిలో ఉండి, మూడు స్వభావాలలో పనిచేస్తుంది.
న సుఖేన న దుఃఖేన కదాచిదపి వర్తతే
అది ఎప్పుడూ సుఖంతో గానీ, దుఃఖంతో గానీ కలవదు.
సేయం భావాత్మికా భావాంస్త్రీనేతానతివర్తతే
ఈ బుద్ధి మూడు స్వభావాలతో కూడి ఉండి, వాటిని దాటి పోదు.
అతిభావగతా బుద్ధిర్భావైర్మనసి వర్తతే
బుద్ధి ఆ స్వభావాలను దాటి పోయినా, మనస్సులో ఆ స్వభావాల మధ్యనే పనిచేస్తుంది.
ఇన్ద్రియాణి హి సర్వాణి ప్రవర్తయతి సా సదా
అదే అన్ని ఇంద్రియాలను ఎప్పుడూ నడిపిస్తుంది.
యే యే చ భావా లోకే ఽస్మిన్సర్వే ప్యేతేషు వై త్రిషు
ఈ లోకంలో ఉన్న అన్ని స్వభావాలూ, నిజంగా ఈ మూడు స్వభావాలలోనే ఉంటాయి.
ఇన్ద్రియాణి చ సర్వాణి విజేతవ్యాని ధీమతా
ధీమంతుడు అన్ని ఇంద్రియాలను జయించాలి.
త్రివిశ్వావేదనాశ్చైవ సర్వసత్త్వేషు దృశ్యతే
మూడు విధాలుగా విశ్వాన్ని గ్రహించడం అన్ని జీవుల్లో కనిపిస్తుంది.
సుఖస్పర్శః సత్త్వగుణో దుఃఖస్పర్శో రజోగుణః
సుఖాన్ని అనుభవించడమే సత్త్వగుణ లక్షణం; దుఃఖాన్ని అనుభవించడమే రజోగుణ లక్షణం.
తవ యత్ప్రీతిసంయుక్తం కాయే మనసి వా భవేత్
నీకు శరీరంలో గానీ, మనస్సులో గానీ ఆనందంగా అనిపించేది,