ధర్మార్థకామావాప్తిర్హ్య.త్ర త్రివర్గసాధనమపేక్ష్యాగర్హితకర్మణా ధనాన్యాదాయ స్వాధ్యాయోపలబ్ధప్రకర్షేణ వా బ్రహ్మర్షినిర్మితేన వా అద్భిః సాగరగతేన వా ద్రవ్యనియమాభ్యాసదైవతప్రసాదోపలబ్ధేన వా ధనేన గృహస్థో గార్హస్థ్యం వర్తయేత్
ఇక్కడ ధర్మం, అర్ధం, కామం అనే మూడు పురుషార్థాలను సాధించాలి. నిందించదగిన పనులు కాకుండా సంపాదించిన ధనం, స్వాధ్యాయంతో వచ్చిన సంపద, ఋషులు సృష్టించిన సంపద, సముద్రంలో ఉన్న నీటిలోని సంపద, నియమాలతో వచ్చిన సంపద, దేవతల అనుగ్రహంతో వచ్చిన ధనం — వీటిలో ఏదైనా ద్వారా గృహస్థుడు గృహస్థాశ్రమాన్ని నిర్వహించాలి.
తద్ధి సర్వాశ్రమణాం మూలముదాహరన్తి గురుకులనివాసినః పరివ్రాజకా యే ఽన్యే సంకల్పితవ్రతనియమధర్మానుష్టానినస్తేషామప్యన్తరా చ భిక్షాబలిసంవిభాగాః ప్రవర్తన్తే
ఇది అన్ని ఆశ్రమాలకు మూలంగా చెప్పబడింది. గురుకులవాసులు, సంచారులు, ఇతర వ్రతాలు, నియమాలు, ధర్మాలను పాటించేవారు — వీరందరికీ కూడా భిక్ష, బలి, పంచిపెట్టడం జరుగుతుంది.
వానప్రస్థానాం చ ద్రవ్యోపస్కార ఇతి ప్రాయశః ఖల్వేతే సాధవః సాధుపథ్యోదనాః స్వాధ్యాయప్రసంగినస్తీర్థాభిగమనదేశదర్శనార్థం పృథివీం పర్యటన్తి
వనవాసులు తక్కువ వస్తువులు, సాధనాలతో జీవిస్తారు. వీరు నిజాయితీగా ఉండి, మంచి ఆహారం తింటారు, చదువులో నిమగ్నంగా ఉంటారు, పవిత్ర క్షేత్రాలు దర్శించేందుకు భూమి మీద తిరుగుతారు.
తేషాం ప్రత్యుత్థానాభిగమనమనసూయావాక్యదానసుఖసత్కారాసనసుఖశయనాభ్యవహారసత్క్రియా చేతి
వారిని గౌరవంగా స్వాగతించడం, దగ్గరికి వెళ్లడం, అసూయ లేకుండా మాట్లాడడం, సంతోషంగా ఆతిథ్యం ఇవ్వడం, సౌకర్యంగా కూర్చోనిచ్చడం, మంచిగా పడుకోనిచ్చడం, అవసరమైన సేవ చేయడం విధిగా చెప్పబడింది.
స దత్త్వా దుష్కృతం తస్మై పుణ్యమాదాయ గచ్ఛతి
వారికి దానం ఇచ్చినవాడు తన పాపాలను వదిలి, పుణ్యాన్ని సంపాదించి వెళ్ళిపోతాడు.
అపి చాత్ర యజ్ఞక్రియాభిర్దేవతాః ప్రీయన్తే నివాపేన పితరో విద్యాభ్యాసశ్రవణధారణేన ఋషయః అపత్యోత్పాదనేన ప్రజాపతిరితి
ఇక్కడ యజ్ఞాలు చేసి దేవతలను సంతుష్టిపరచాలి, పితృదేవతలకు తర్పణాలు ఇవ్వాలి, ఋషులను విద్యాభ్యాసం, వినడం, జ్ఞానం నిలుపుకోవడం ద్వారా సంతోషపెట్టాలి, సంతానం కలిగించడం ద్వారా సృష్టికర్తను సంతుష్టిపరచాలి.
పరితాపోదపఘాతశ్చ పారుష్యం చాత్ర గర్హితమ్
ఇక్కడ అతిగా ఉపవాసం, ఇతరులకు హాని చేయడం, కఠినంగా మాట్లాడడం నిందించబడినవి.
అహింసా సత్యమక్రోదం సర్వాశ్రమగతం తపః
అహింస, సత్యం, కోపం లేకపోవడం—ఇవి అన్ని ఆశ్రమాలలో పాటించాల్సిన తపస్సు.
అపి చాత్ర మాల్యాభరణవస్త్రాభ్యఙ్గనిత్యోపభోగనృత్యగీతవాదిత్రశ్రుతిసుఖనయనస్నేహరామాదర్శనానాం ప్రాప్తిర్భక్ష్యభోజ్యలేహ్యపేయచోష్యాణామభ్యవహార్య్యాణాం వివిధానాముపభోగః
మాలలు, ఆభరణాలు, వస్త్రాలు, నిత్యం అభ్యంజనం, ఆనందాలు, నృత్యం, పాటలు, వాద్యాల వినిపింపు, ప్రియమైనవారి ముఖాలు చూడడం, వివిధ రకాల తినుబండారాలు, పానీయాలు, మిఠాయిలు—ఇవన్నీ అనుభవించవచ్చు.
స సుఖాన్యనుభూయేహ శిష్టానాం గతిమాప్నుయాత్
ఇవన్నీ ఆనందంగా అనుభవించి, మంచి వారి మార్గాన్ని పొందవచ్చు.
త్యక్తకామసుఖారంభః స్వర్గస్తస్య న దుర్లభః
కామసుఖాలను వదిలినవానికి స్వర్గం పొందడం కష్టం కాదు.
వానప్రస్థాః ఖల్వపి ధర్మమనుసరన్తః పుణ్యాని తీర్థాని నదీప్రస్త్రవణాని స్వభక్తేష్వరణ్యేషు మృగవరాహమహిష శార్దూలవనగజాకీర్ణేషు తపస్యన్తే అనుసంచరన్తి
వనవాసులు ధర్మాన్ని అనుసరించి, పవిత్ర క్షేత్రాలు, నదుల మూలాలు, తమ భక్తులు ఉండే అడవుల్లో, జింకలు, పందులు, ఎద్దులు, పులులు, ఏనుగులు ఉండే చోట్ల తపస్సు చేస్తారు, తిరుగుతారు.
సమిత్కుశకుసుమాపహారసంమార్జనలబ్ధవిశ్రామాః శీతోష్ణపవనవిష్టం భవిభిన్నసర్వత్వచో వివిధనియమయోగచర్యానుష్టానవిహితపరిశుష్కమాంసశోణితత్వగస్థిభూతా ధృతిపరాః సత్త్వయోగాచ్ఛరీరాణ్యుద్వహౄన్తే
కట్టెలు, దర్భలు, పువ్వులు తెచ్చి విశ్రాంతి తీసుకుంటారు; చలి, వేడి, గాలి తట్టుకుంటారు; వివిధ నియమాలు పాటిస్తూ, శరీరంలో మాంసం, రక్తం, చర్మం, ఎముకలు ఎండిపోయినా, ధైర్యంతో, మనోబలంతో శరీరాన్ని మోయుతారు.
స దహేదగ్నివద్దోషాఞ్జయేల్లోకాంశ్చ దుర్జాయాన్
అగ్ని లాగ తన దోషాలను కాల్చి, జయించదగిన లోకాలను కూడా జయిస్తాడు.
సమలోష్టాశ్మకాఞ్చనాస్త్రివర్గప్రవృత్తేష్వసక్తబుద్ధయః
మట్టి, రాళ్లు, బంగారం అన్నిటినీ సమంగా చూసి, ధర్మార్థకామాల పనుల్లో మనస్సు అసక్తిగా ఉంచరు.
అరిమిత్రోదాసీనాం తుల్యదర్శనాః స్థావరజరాయుజాణ్డజస్వేదజానాం భూతానాం వాఙ్మనృఃకర్మభిరనభిరనభిద్రోహిణో ఽనికేతాః పర్వతపులినవృక్షమూలదేవాయతనాన్యనుసంచరన్తో వా సార్థముపేయుర్నగరం గ్రామం వా న క్రోధదర్పలోభమోహకార్పణ్యదంభపరివాదాభిమాననిర్వృత్తహింసా ఇతి
శత్రువు, మిత్రుడు, అన్యుడు అన్నీ సమంగా చూస్తారు; చెట్లు, గుడ్లు, గర్భం, తేమలో పుట్టే ప్రాణులు—అందరికీ మాట, మనసు, చేతలతో హాని చేయరు; ఇల్లు లేకుండా, కొండలు, నదికట్టలు, చెట్టు వేర్లు, దేవాలయాలు తిరుగుతూ, పట్టణాలు, గ్రామాలు చేరినా కోపం, అహంకారం, లోభం, మోహం, దుఃఖం, మోసం, అపవాదం, గర్వం, హింస ఉండదు.
న తస్య సర్వభూతేభ్యో భయముత్పద్యతే క్వచిత్
అతని వల్ల ఏ ప్రాణికీ ఎక్కడా భయం కలగదు.
విప్రస్తు భైక్షోపగతైర్హవిర్భిశ్చితా గ్నినా సంవ్రజతే హి సోకాన్
బ్రాహ్మణుడు భిక్షతో వచ్చిన హవిస్సులతో అగ్నిలో హోమం చేసి పితృలోకాలకు వెళ్తాడు.
అనిన్ధనం జ్యోతిరివ ప్రశాన్తం స బ్రహ్మలోకం శ్రయతే ద్విజాతిః
ఇంధనం లేని జ్యోతి లాగ, ప్రశాంతంగా ఉన్న ద్విజుడు బ్రహ్మలోకాన్ని చేరుతాడు.
తమహం జ్ఞాతుమిచ్ఛామి తద్భవాన్వక్తుమర్హతి
దీనిని నేను తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను; మీరు చెప్పాలి.
పుణ్యః క్షేమ్యశ్చ కామ్యశ్చ స పరో లోక ఉచ్యతే
పుణ్యమైనది, సురక్షితమైనది, కోరదగినదిగా ఆ పరలోకం చెప్పబడుతుంది.
లోభమోహపరిత్యక్తా మానవా నిరుపద్రవాః
అక్కడ మనుషులు లోభం, మోహం వదిలి, ఎలాంటి కలహాలు లేకుండా ఉంటారు.
కాలే మృత్యుః ప్రబవతి స్పృశన్తి వ్యాధయో న చ
అక్కడ మరణం సరైన సమయంలోనే వస్తుంది, వ్యాధులు వారిని తాకవు.
నాన్యో హి వధ్యతే తత్ర ద్రవ్యేషు చ న విస్మయః
అక్కడ ఎవరూ మరొకరిని హతమార్చరు, సంపదల విషయంలో ఆశ్చర్యం ఉండదు.
కృతస్య తు ఫలం తత్ర ప్రత్యక్షముపలభ్యతే
అక్కడ చేసిన పనికి ఫలితం స్పష్టంగా ప్రత్యక్షంగా అనుభవించవచ్చు.
సర్వకామైర్వృతాః కేచిద్ధేమాభరణభూషితాః
కొంతమంది అన్ని రకాల సుఖాలతో ఉండి, బంగారు ఆభరణాలతో అలంకరించబడి ఉంటారు.
శ్రమేణ మహతా కేచిత్కుర్వన్తి ప్రాణధారణమ్
కొంతమంది పెద్ద శ్రమతో జీవితం నడిపించుకుంటారు.
సుఖితా దుఃఖితాః కేచిన్నిర్ధనా ధనినో పరే
కొంతమంది సంతోషంగా ఉంటారు, మరికొంతమంది దుఃఖంగా ఉంటారు; కొందరు దరిద్రులు, ఇంకొందరు ధనవంతులు.
లోభశ్చార్థకృతో తౄణాం యేన ముహ్యన్త్యపణ్డితాః
ధనమూలంగా పుట్టే లోభమే, అజ్ఞానులను చిన్నచిన్న విషయాల్లో కూడా మాయలో పడేస్తుంది.
సోపధే నికృతిః స్తేయం పరివాదో ఽభ్యసూయతా
కాపురం కోసం మోసం, దొంగతనం, అపవాదం, అసూయ ఇవన్నీ—