నిర్హారీ సంహతః స్నిగ్ధో రుక్షో విశద ఏవ చ
అది తీసుకుపోయే, ఘనమైన, మృదువైన, పొడిగా, స్పష్టంగా కూడా ఉంటుంది.
జ్యోతిః పశ్యతి చక్షుర్భ్యః స్పర్శం వేత్తి చ వాయునా
కళ్లతో వెలుతురు కనిపిస్తుంది, వాయువుతో స్పర్శను తెలుసుకుంటారు.
రసజ్ఞానం తు వక్ష్యామి తన్మే నిగదతః శృణు
రుచి తెలుసుకునే విషయాన్ని నేను ఇప్పుడు వివరించబోతున్నాను, నా మాటలు విను.
మధురో లవణస్తిక్తః కషాయో ఽమ్లః కటుస్తథా
తీపి, ఉప్పు, చేదు, తూర్పు, పులుపు, మసాలా — ఇవే రుచులు.
శబ్దః స్పర్శశ్చ రూపశ్చ త్రిగుణం జ్యోతిరుచ్యతే
శబ్దం, స్పర్శ, రూపం — ఈ మూడు లక్షణాలు వెలుతురుకు ఉంటాయని చెబుతారు.
హ్రస్వో దీర్ధస్తథా స్థూలశ్చతురస్రో ఽణువృత్తవాన్
చిన్నది, పొడవైనది, మందమైనది, నాలుగు మూలలది, సూక్ష్మమైనది, వృత్తాకారమైనది.
కఠినశ్చిక్కణః శ్లక్ష్ణః పిచ్ఛిలో మృదు దారుణః
గట్టిగా, అంటుకునేలా, మృదువుగా, లేపగా, నాజూకుగా, కఠినంగా ఉంటుంది.
తత్రైకగుణమాకాశం శబ్ద ఇత్యేవ తత్స్మృతమ్
వాటిలో, ఆకాశానికి ఒక్క లక్షణం ఉంది, అది శబ్దమే అని అంటారు.
షడ్జో ఋషభగాన్ధారౌ మధ్యమోధైవతస్తథా
షడ్జం, ఋషభం, గాంధారం, మధ్యమం, ధైవతం — ఇవే.
ఏష సప్తవిధః ప్రోక్తో గుణ ఆకాశసంభవః
ఈ ఏడు రకాల లక్షణం ఆకాశం నుండి ఉద్భవించిందని చెబుతారు.
మృదఙ్గభేరీశఙ్ఖానాం స్తనయిత్నో రథస్య చ
మృదంగం, బేరి, శంఖం, మెరుపు, రథం — వీటి శబ్దాలు.
వాయవ్యస్తు గుణః స్పర్శః స్పర్శశ్చ బహుధా స్మృతః
వాయువుకు లక్షణం స్పర్శ, ఆ స్పర్శ అనేక విధాలుగా గుర్తించబడింది.
తథా ఖరో మృదుః శ్లక్ష్ణో లవుర్గురుతరో ఽపి చ
అలాగే, గట్టిగా, మృదువుగా, మృదువైనది, తేలికగా, భారంగా కూడా ఉంటుంది.
ఏవమేకాదశవిధో వాయవ్యో గుణ ఉచ్యతే
ఇలా, వాయువు లక్షణం పదకొండు విధాలుగా ఉంటుంది అని అంటారు.
అవ్యాహతైశ్చేతయతే నవేతి విషమా గతిః
అది తొందరగా, తొమ్మిది విధాలుగా నిరాటంకంగా కదులుతుంది, దాని నడక సరిగా ఉండదు.
ఆపో ఽగ్నిర్మారుశ్చైవ నిత్యం జాగ్రతి దేహిషు
నీరు, అగ్ని, వాయువు శరీరాల్లో ఎప్పుడూ చురుకుగా ఉంటాయి.
పార్థివం ధాతుమాసాద్య యథా చేష్టయతే బలీ
బలవంతుడు భూమి పదార్థాన్ని పొందినప్పుడు ఎలా ప్రవర్తిస్తాడో,
ప్రాణో మూర్ద్ధని వాగ్నౌ చ వర్తమానో విచేష్టతే
అలాగే ప్రాణం తలలో లేదా మాట అగ్నిలో ఉన్నప్పుడు అది సంచరిస్తుంది.
మనో బుద్ధిరహౄఙ్కారో భూతాని విషయశ్చ సః
మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం, భూతాలు, ఇంద్రియాలు—
పృష్టతస్తు సమానేన స్వాం స్వాం గతిముపాశ్రితః
వాటన్నిటినీ సమాన ప్రాణంతో అనుసరిస్తూ, ప్రతి ఒక్కటి తనదైన మార్గాన్ని చేరుకుంటుంది.
వహన్మూత్రం పురీషం వాప్యపానః పరివర్తతే
అపాన వాయువు మూత్రం లేదా మలాన్ని మోసుకుంటూ చుట్టూ తిరుగుతుంది.
ఉదాన ఇతి తం ప్రాహురధ్యాత్మజ్ఞానకోవిదాః
అధ్యాత్మ జ్ఞానంలో నిపుణులు దానిని ఉదాన అని పిలుస్తారు.
శరీరేషు మనుష్యాణాం వ్యాన ఇత్యుపదిశ్యతే
మనుషుల శరీరాల్లో దానిని వ్యాన అని చెప్తారు.
రసాన్వారు దోషాంశ్చ వర్తయన్నతి చేష్టతే
అది రసాలు, దోషాలను పంచుతూ కదులుతుంది.
సమన్వితస్త్వధిష్టానం సమ్యక్ పచతి పావకః
తన స్థానంతో కూడిన అగ్ని, అన్నాన్ని సరిగ్గా జీర్ణిస్తుంది.
రేతస్తస్మాత్ప్రజాయన్తే సర్వస్రోతాంసి దేహినామ్
దానివల్ల వీర్యం, అన్ని నాడులు ఉత్పన్నమవుతాయి.
ఊష్మా చాగిరీతి జ్ఞేయో యో ఽన్నం పచతి దేహినామ్
శరీరధారులకు అన్నాన్ని జీర్ణించేదాన్ని ఉష్ణం, అగ్ని అని తెలుసుకోవాలి.
స ఊర్ధ్వమాగమ్య పునః సముత్క్షిపతి పావకమ్
అది పైకి వెళ్లి మళ్లీ అగ్నిని పైకి లేపుతుంది.
నాభిమూలే శరీరస్య సర్వే ప్రాణాశ్చ సంస్థితాః
శరీరంలో నాభి మూలంలో అన్ని ప్రాణాలు స్థిరంగా ఉంటాయి.
వహౄన్త్యన్నరసాన్నాడ్యో దశప్రాణప్రచోదితాః
పది ప్రాణాలు ప్రేరేపించిన నాడులు అన్నరసాన్ని మోసుకుంటాయి.