జీవం పశ్యామి వృక్షాణామచైతన్యం న విద్యతే
నేను చెట్లలో జీవాన్ని చూస్తున్నాను; అవి చైతన్యం లేనివి కావు.
ఆహారపరిణామాఞ్చ స్నహో వృద్ధిశ్చ జాయతే
ఆహారం మార్పు వల్ల తేమ, పెరుగుదల కలుగుతాయి.
ప్రత్యేకశః ప్రభిద్యన్తే యైః శరీరం విచేష్టతే
ప్రతి ఒక్కటి విడిగా ఉండి, వాటివల్ల శరీరం కదలిక పొందుతుంది.
ఇత్యేతదిహ సంఘాతం శరీరే పృథివీమయే
ఇలా, ఈ సముదాయం శరీరంలో భూమి మూలకంతో ఏర్పడింది.
అగ్నిర్జనయతే యఞ్చ పఞ్చాగ్నేయాః శరీరిణః
అగ్ని ద్వారా జననం జరుగుతుంది; శరీరధారులకు ఐదు అగ్నులు ఉంటాయి.
ఆకాశాత్ప్రాణినామేతే శరీరే పఞ్చ ధాతవః
ఆకాశం నుండి, ఈ ఐదు మూలకాలు ప్రాణుల శరీరాల్లో ఏర్పడతాయి.
ఇత్యాపః పఞ్చధా దేహే భవన్తి ప్రాణినాం సదా
అలా, నీరు ఐదు రూపాల్లో ఎప్పుడూ ప్రాణుల శరీరాల్లో ఉంటుంది.
ప్రాణాత్ప్రీణయతే ప్రాణీ వ్యానావ్ద్యాయచ్ఛతే తథా
ప్రాణం వల్ల జీవి పోషణ పొందుతుంది; అలాగే వ్యానంతో జీవితం కొనసాగుతుంది.
ఇత్యేతే వాయవః పఞ్చ వేష్టయన్తీహదేహినమ్
ఈ ఐదు వాయువులు ఇక్కడ శరీరాన్ని చుట్టుముట్టి ఉంటాయి.
తస్య గన్ధస్య వక్ష్యామి విస్తరాభిహితాన్గుణాన్
ఆ గంధానికి ఉన్న లక్షణాలను నేను ఇప్పుడు విస్తృతంగా వివరించబోతున్నాను.
నిర్హారీ సంహతః స్నిగ్ధో రుక్షో విశద ఏవ చ
అది తీసుకుపోయే, ఘనమైన, మృదువైన, పొడిగా, స్పష్టంగా కూడా ఉంటుంది.
జ్యోతిః పశ్యతి చక్షుర్భ్యః స్పర్శం వేత్తి చ వాయునా
కళ్లతో వెలుతురు కనిపిస్తుంది, వాయువుతో స్పర్శను తెలుసుకుంటారు.
రసజ్ఞానం తు వక్ష్యామి తన్మే నిగదతః శృణు
రుచి తెలుసుకునే విషయాన్ని నేను ఇప్పుడు వివరించబోతున్నాను, నా మాటలు విను.
మధురో లవణస్తిక్తః కషాయో ఽమ్లః కటుస్తథా
తీపి, ఉప్పు, చేదు, తూర్పు, పులుపు, మసాలా — ఇవే రుచులు.
శబ్దః స్పర్శశ్చ రూపశ్చ త్రిగుణం జ్యోతిరుచ్యతే
శబ్దం, స్పర్శ, రూపం — ఈ మూడు లక్షణాలు వెలుతురుకు ఉంటాయని చెబుతారు.
హ్రస్వో దీర్ధస్తథా స్థూలశ్చతురస్రో ఽణువృత్తవాన్
చిన్నది, పొడవైనది, మందమైనది, నాలుగు మూలలది, సూక్ష్మమైనది, వృత్తాకారమైనది.
కఠినశ్చిక్కణః శ్లక్ష్ణః పిచ్ఛిలో మృదు దారుణః
గట్టిగా, అంటుకునేలా, మృదువుగా, లేపగా, నాజూకుగా, కఠినంగా ఉంటుంది.
తత్రైకగుణమాకాశం శబ్ద ఇత్యేవ తత్స్మృతమ్
వాటిలో, ఆకాశానికి ఒక్క లక్షణం ఉంది, అది శబ్దమే అని అంటారు.
షడ్జో ఋషభగాన్ధారౌ మధ్యమోధైవతస్తథా
షడ్జం, ఋషభం, గాంధారం, మధ్యమం, ధైవతం — ఇవే.
ఏష సప్తవిధః ప్రోక్తో గుణ ఆకాశసంభవః
ఈ ఏడు రకాల లక్షణం ఆకాశం నుండి ఉద్భవించిందని చెబుతారు.
మృదఙ్గభేరీశఙ్ఖానాం స్తనయిత్నో రథస్య చ
మృదంగం, బేరి, శంఖం, మెరుపు, రథం — వీటి శబ్దాలు.
వాయవ్యస్తు గుణః స్పర్శః స్పర్శశ్చ బహుధా స్మృతః
వాయువుకు లక్షణం స్పర్శ, ఆ స్పర్శ అనేక విధాలుగా గుర్తించబడింది.
తథా ఖరో మృదుః శ్లక్ష్ణో లవుర్గురుతరో ఽపి చ
అలాగే, గట్టిగా, మృదువుగా, మృదువైనది, తేలికగా, భారంగా కూడా ఉంటుంది.
ఏవమేకాదశవిధో వాయవ్యో గుణ ఉచ్యతే
ఇలా, వాయువు లక్షణం పదకొండు విధాలుగా ఉంటుంది అని అంటారు.
అవ్యాహతైశ్చేతయతే నవేతి విషమా గతిః
అది తొందరగా, తొమ్మిది విధాలుగా నిరాటంకంగా కదులుతుంది, దాని నడక సరిగా ఉండదు.
ఆపో ఽగ్నిర్మారుశ్చైవ నిత్యం జాగ్రతి దేహిషు
నీరు, అగ్ని, వాయువు శరీరాల్లో ఎప్పుడూ చురుకుగా ఉంటాయి.
పార్థివం ధాతుమాసాద్య యథా చేష్టయతే బలీ
బలవంతుడు భూమి పదార్థాన్ని పొందినప్పుడు ఎలా ప్రవర్తిస్తాడో,
ప్రాణో మూర్ద్ధని వాగ్నౌ చ వర్తమానో విచేష్టతే
అలాగే ప్రాణం తలలో లేదా మాట అగ్నిలో ఉన్నప్పుడు అది సంచరిస్తుంది.
మనో బుద్ధిరహౄఙ్కారో భూతాని విషయశ్చ సః
మనస్సు, బుద్ధి, అహంకారం, భూతాలు, ఇంద్రియాలు—
పృష్టతస్తు సమానేన స్వాం స్వాం గతిముపాశ్రితః
వాటన్నిటినీ సమాన ప్రాణంతో అనుసరిస్తూ, ప్రతి ఒక్కటి తనదైన మార్గాన్ని చేరుకుంటుంది.