శ్రోత్రే ఘ్రాణో రసః స్పర్శో దృష్టిశ్చేన్ద్రియసంజ్ఞితాః
వినికిడి, వాసన, రుచి, స్పర్శ, చూపు — ఇవన్నీ ఇంద్రియాలుగా పిలవబడతాయి.
స్థావరాణాం న దృశ్యన్తే శరీరే పఞ్చ ధాతవః
అచేతన జీవుల శరీరంలో ఐదు మూలకాలు కనిపించవు.
వృక్షాణాం నోపలభ్యన్తే శరీరే పఞ్చ ధాతవః
చెట్ల శరీరంలో కూడా ఐదు మూలకాలు లేవు.
న చ స్పర్శం హి జానన్తి తే కథం పఞ్చ ధాతవః
వారు స్పర్శను అనుభవించరు; అప్పుడు ఐదు మూలకాలు ఎలా ఉంటాయి?
ఆకాశస్యాప్రమేయత్వాదృక్షాణాం నాస్తి భౌతికమ్
ఆకాశం కొలవలేనిది కాబట్టి, చెట్లలో ఆకాశమూలకం ఉండదు.
తేషాం పుష్పపలవ్యక్తిర్నిత్యం సముపపద్యతే
అయినా, వాటిలో ఎప్పుడూ పువ్వులు, పండ్లు కనిపిస్తూనే ఉంటాయి.
మ్లాయతే శీర్యతే చాపి స్పర్శస్తేనాత్ర విద్యతే
వాటికి ముదురు, వాడిపోవడం కూడా జరుగుతుంది; అందువల్ల స్పర్శ కూడా ఉంది.
శ్రోత్రేణ గృహ్యతే శబ్దస్తస్మాచ్ఛృణ్వన్తి పాదపాః
శబ్దాన్ని వినికిడి ద్వారా తెలుసుకుంటారు; అందువల్ల చెట్లు కూడా వింటాయి.
నహ్యదృష్టశ్చ మార్గో ఽస్తి తస్మాత్పశ్యన్తి పాదపాః
చూపు లేని మార్గం లేదు; అందుకే చెట్లు కూడా చూస్తాయి.
అరోగాః పుష్పితాః సంతి తస్మాజ్జిఘ్రన్తి పాదపాః
వాటికి ఆరోగ్యం ఉంటుంది, పువ్వులు పూస్తాయి; అందువల్ల చెట్లు వాసన కూడా తెలుసుకుంటాయి.
జీవం పశ్యామి వృక్షాణామచైతన్యం న విద్యతే
నేను చెట్లలో జీవాన్ని చూస్తున్నాను; అవి చైతన్యం లేనివి కావు.
ఆహారపరిణామాఞ్చ స్నహో వృద్ధిశ్చ జాయతే
ఆహారం మార్పు వల్ల తేమ, పెరుగుదల కలుగుతాయి.
ప్రత్యేకశః ప్రభిద్యన్తే యైః శరీరం విచేష్టతే
ప్రతి ఒక్కటి విడిగా ఉండి, వాటివల్ల శరీరం కదలిక పొందుతుంది.
ఇత్యేతదిహ సంఘాతం శరీరే పృథివీమయే
ఇలా, ఈ సముదాయం శరీరంలో భూమి మూలకంతో ఏర్పడింది.
అగ్నిర్జనయతే యఞ్చ పఞ్చాగ్నేయాః శరీరిణః
అగ్ని ద్వారా జననం జరుగుతుంది; శరీరధారులకు ఐదు అగ్నులు ఉంటాయి.
ఆకాశాత్ప్రాణినామేతే శరీరే పఞ్చ ధాతవః
ఆకాశం నుండి, ఈ ఐదు మూలకాలు ప్రాణుల శరీరాల్లో ఏర్పడతాయి.
ఇత్యాపః పఞ్చధా దేహే భవన్తి ప్రాణినాం సదా
అలా, నీరు ఐదు రూపాల్లో ఎప్పుడూ ప్రాణుల శరీరాల్లో ఉంటుంది.
ప్రాణాత్ప్రీణయతే ప్రాణీ వ్యానావ్ద్యాయచ్ఛతే తథా
ప్రాణం వల్ల జీవి పోషణ పొందుతుంది; అలాగే వ్యానంతో జీవితం కొనసాగుతుంది.
ఇత్యేతే వాయవః పఞ్చ వేష్టయన్తీహదేహినమ్
ఈ ఐదు వాయువులు ఇక్కడ శరీరాన్ని చుట్టుముట్టి ఉంటాయి.
తస్య గన్ధస్య వక్ష్యామి విస్తరాభిహితాన్గుణాన్
ఆ గంధానికి ఉన్న లక్షణాలను నేను ఇప్పుడు విస్తృతంగా వివరించబోతున్నాను.
నిర్హారీ సంహతః స్నిగ్ధో రుక్షో విశద ఏవ చ
అది తీసుకుపోయే, ఘనమైన, మృదువైన, పొడిగా, స్పష్టంగా కూడా ఉంటుంది.
జ్యోతిః పశ్యతి చక్షుర్భ్యః స్పర్శం వేత్తి చ వాయునా
కళ్లతో వెలుతురు కనిపిస్తుంది, వాయువుతో స్పర్శను తెలుసుకుంటారు.
రసజ్ఞానం తు వక్ష్యామి తన్మే నిగదతః శృణు
రుచి తెలుసుకునే విషయాన్ని నేను ఇప్పుడు వివరించబోతున్నాను, నా మాటలు విను.
మధురో లవణస్తిక్తః కషాయో ఽమ్లః కటుస్తథా
తీపి, ఉప్పు, చేదు, తూర్పు, పులుపు, మసాలా — ఇవే రుచులు.
శబ్దః స్పర్శశ్చ రూపశ్చ త్రిగుణం జ్యోతిరుచ్యతే
శబ్దం, స్పర్శ, రూపం — ఈ మూడు లక్షణాలు వెలుతురుకు ఉంటాయని చెబుతారు.
హ్రస్వో దీర్ధస్తథా స్థూలశ్చతురస్రో ఽణువృత్తవాన్
చిన్నది, పొడవైనది, మందమైనది, నాలుగు మూలలది, సూక్ష్మమైనది, వృత్తాకారమైనది.
కఠినశ్చిక్కణః శ్లక్ష్ణః పిచ్ఛిలో మృదు దారుణః
గట్టిగా, అంటుకునేలా, మృదువుగా, లేపగా, నాజూకుగా, కఠినంగా ఉంటుంది.
తత్రైకగుణమాకాశం శబ్ద ఇత్యేవ తత్స్మృతమ్
వాటిలో, ఆకాశానికి ఒక్క లక్షణం ఉంది, అది శబ్దమే అని అంటారు.
షడ్జో ఋషభగాన్ధారౌ మధ్యమోధైవతస్తథా
షడ్జం, ఋషభం, గాంధారం, మధ్యమం, ధైవతం — ఇవే.
ఏష సప్తవిధః ప్రోక్తో గుణ ఆకాశసంభవః
ఈ ఏడు రకాల లక్షణం ఆకాశం నుండి ఉద్భవించిందని చెబుతారు.