ఆకాశసదృశా హ్యేతే భిద్యన్తే తత్త్వదశనాత్
ఇవి అన్నీ ఆకాశంలా ఉంటాయి, నిజాన్ని తెలుసుకున్నప్పుడు వేరుగా కనిపిస్తాయి.
త్రైలోక్యే సాగరే చైవ ప్రమాణం విహితం యథా
మూడు లోకాల్లోనూ, సముద్రంలోనూ ఎలా పరిమాణం నిర్ణయించబడిందో అలాగే.
సిద్ధానాం దేవతానాం చ పరిమీతా యదా గతిః
సిద్ధులు, దేవతలు ఎప్పుడు ప్రయాణాన్ని పరిమితం చేస్తారో అప్పుడు.
నామధేయానురుపస్య మానసస్య మహాత్మనః
పేరు, స్వభావానికి అనుగుణంగా ఆ మహాత్ముని మనస్సు ఉంటుంది.
కో ఽన్యస్తద్వేదితుం శక్యో యో ఽపి స్యాత్తద్విధో ఽపరః
ఇంకొకరు అలాంటి వారు ఉన్నా, దాన్ని తెలుసుకోగలిగేది ఎవరు?
బ్రహ్మా ధర్మమయః పూర్వః ప్రజాపతిరనుత్తమః
బ్రహ్మ ధర్మమయుడు, ఆదిలో ఉన్న ఉత్తమ ప్రజాపతి.
బ్రహ్మాణం పూర్వజం చాహ భవాన్సందేహ ఏవ మే
బ్రహ్మను పురాతనుడని మీరు చెప్పారు; దీనిపై నాకు సందేహం ఉంది.
తస్యాసనవిధానార్థం పృథివీ పద్మముచ్యతే
ఆయన ఆసనంగా ఉండేందుకు భూమిని పద్మంగా అంటారు.
తస్య మధ్యే స్థితో లోకాన్సృజత్యేష జగద్విధిః
ఆ పద్మ మధ్యలో ఉండి, ఆయనే లోకాలను సృష్టిస్తాడు; ఇతడే జగత్ సృష్టికర్త.
మేరుమధ్యే స్థితో బ్రహ్మా తద్వహిర్ద్విజసత్తమ
మెరు మధ్యలో బ్రహ్మ ఉన్నాడు; దాని వెలుపల, ఓ ఉత్తమ ద్విజుడా.
సంరక్షణార్థం భూతానాం సృష్టం ప్రథమతో జలమ్
భూతాల రక్షణ కోసం మొదటగా నీరు సృష్టించబడింది.
యత్ప్రాణాః సర్వభూతానాం వర్ద్ధన్తే యేన చ ప్రజాః
అందువల్లే అన్ని జీవుల ప్రాణాలు పెరుగుతాయి, ప్రాణులు విస్తరిస్తాయి.
సర్వం తద్వారుణం జ్ఞేయమాపస్తస్తంభిరే పునః
అది అంతా వరుణునికి చెందిందిగా తెలుసుకోవాలి. ఆపైన నీళ్లు మళ్లీ నిశ్చలంగా నిలిచిపోయాయి.
కథం వా మేదినీ సృష్టేత్యత్ర మే సంశయో మహాన్
ఈ భూమి ఎలా పుట్టింది? ఈ విషయంపై నాకు గొప్ప సందేహం కలిగింది.
లోకసంభవసందేహః సముత్పన్నో మహాత్మనామ్
లోకాలు ఎలా పుట్టాయో అన్న సందేహం మహాత్ములకు కలిగింది.
త్యక్తాహారాః స్పర్ద్ధమానా దివ్యం విర్షశతం ద్విజాః
ద్విజులు అన్నం త్యజించి, పరస్పరం పోటీ పడుతూ, శతదివ్య సంవత్సరాలు తపస్సు చేశారు.
దివ్యా సరస్వతీ తత్ర సంబభూవ నభస్తలాత్
అక్కడ ఆకాశం నుండి దివ్యమైన సరస్వతి అవతరించింది.
నష్టచన్ద్రార్కపవనం ప్రసుప్తమివ సంబభౌ
చంద్రుడు, సూర్యుడు, గాలి కనబడని, అన్నీ నిద్రలో ఉన్నట్లుగా అక్కడ కనిపించింది.
తస్మాఞ్చ సలిలోత్పీడాదుదతిష్టత మారుతః
ఆ నీళ్ల ఒత్తిడివల్ల గాలి పుట్టింది.
తఞ్చాభసా పూర్యమాణం సశబ్దం కురుతే ఽనిలః
ఆ గాలి ఖాళీని నింపుతూ, శబ్దాన్ని కలిగించింది.
భిత్త్వార్ణవతలం వాయుః సముత్పతతి ఘోషవాన్
ఆ గాలి నీటి ఉపరితలాన్ని చీల్చి, గొప్ప శబ్దంతో పైకి ఎగిరింది.
ఆకాశస్థానమాసాద్య ప్రశాన్తిం నాధిగచ్ఛతి
ఆ గాలి ఆకాశాన్ని చేరినా, ప్రశాంతతను పొందలేదు.
ప్రాదురాసీదూర్ధ్వశిఖః కృత్వా నిస్తిమిరం తమః
అక్కడ వెలుతురు లేని, పైకి ఎగిసే ఘనమైన చీకటి ఏర్పడింది.
తదగ్నివాయుసంపర్కాద్ధనత్వముపపద్యతే
అగ్ని, గాలి కలిసినప్పుడు ఘనత్వం ఏర్పడుతుంది.
స సంఘాతత్వమాపన్నో భూమిత్వమనుగచ్ఛతి
అది సమూహంగా మారి, భూమి స్వరూపాన్ని పొందుతుంది.
భూమిర్యో నిరియం జ్ఞేయా యస్యాః సర్వం ప్రసూయతే
ఈ భూమి నుంచే అన్నీ పుట్టుతాయని తెలుసుకోవాలి.
ఆవృతా యైరిమే లోకా మహాభూతాభిసంజ్ఞితైః
ఈ లోకాలు మహాభూతాలుగా పిలవబడే వాటి ద్వారా ఆవృతమై ఉన్నాయి.
పశ్చాత్తేష్వేవ భూతత్వం కథం సముపపద్యతే
ఆ తరువాత వాటిలో భూతస్వరూపం ఎలా ఏర్పడుతుంది?
అతస్తేషాం మహాభూతశబ్దో ఽయముపపద్యతే
అందుకే వాటిని మహాభూతాలు అని అంటారు.
పృథివీ చాత్ర సంఘాతః శరీరం పాఞ్చభౌతికమ్
ఇక్కడ భూమి అనేది సమూహం; శరీరం ఐదు భూతాల సమ్మిళితంగా ఉంటుంది.