తతస్తు తరుణభావేన ధనార్జనమర్జితస్య రక్షణం తస్య నాశవ్యయాదిషు చాత్యన్తదుఃఖితా మాయయా మోహితాః కామక్రోధాదిదుష్టమనసాః సదాసూయాపరాయణాః పరస్వపరస్త్రీహరణోపాయపరాయణాః పుత్రమిత్రకలత్రాదిభరణోపాయచిన్తాపరాయణా వృథాహఙ్కారదూషితాః పుత్రాదిషు వ్యాధ్యాది పీడితేషు సత్సు సర్వవ్యాత్పిం పరిత్యజ్య రోగాదిభిః క్లేశితానాం సమీపే స్వయమాధ్యాత్మికదుఃఖేన పరిప్లుతా వక్ష్యమాణప్రకారేణ చితామశ్నువతే
తరువాత యవ్వనంలో ధనం సంపాదించటం, సంపాదించినదాన్ని కాపాడటం, అది పోవడం, ఖర్చు అవడం వల్ల తీవ్రమైన బాధను అనుభవిస్తాడు. మాయ వల్ల మోసపోయి, కోపం, కామం వంటి దుష్టమనస్సుతో, ఎప్పుడూ అసూయతో, పరధనం, పరస్త్రీలను దక్కించుకోవాలని ప్రయత్నిస్తూ, కుమారులు, స్నేహితులు, భార్య మొదలైనవారిని పోషించడానికి ఆలోచనల్లో మునిగిపోతూ, వ్యర్థమైన అహంకారంతో, పిల్లలు వ్యాధులతో బాధపడితే అన్నీ వదిలిపెట్టి, తానే లోపలి బాధతో మునిగి, చివరికి చితపైకి చేరతాడు.
సమృద్ధస్య కుటుమ్బస్య కథం భవతి వర్త్తనమ్
సంపన్నమైన కుటుంబాన్ని ఎలా నిర్వహించాలి?
అశ్వః పలాయితః కుత్ర గావః కిం నాగతా మమ
నా గుర్రం ఎక్కడికి పారిపోయింది? నా ఆవులు ఎందుకు ఇంటికి రాలేదు?
అవిచారాత్కృషిర్నష్టా పుత్రా నిత్యం రుదన్తి చ
విచారణ లేకపోవడం వల్ల పంట నాశనం అయింది. నా కుమారులు ఎప్పుడూ ఏడుస్తున్నారు.
న లభ్యతే వర్త్తనం చ రాజ బాధాతిదుఃసహా
జీవిక కోసం మార్గం దొరకడం లేదు. రాజు నుండి వచ్చే బాధ భరించలేనిది.
వ్యవసాయాక్షమశ్చాహం ప్రాత్పాః ప్రాఘూర్ణకా అమీ
నేను ఏ పనికీ పనికిరాని వాడిని. నా తోడున్నవారు కూడా సడలిపోతూ, స్థిరంగా ఉండరు.
ఏవమత్యన్తచిన్తాకులః స్వదుఃఖాని నివారయితుమక్షమో ధిగ్విధిం భాగ్యహీనం మాం కిమర్థం విదధే ఇతి దైవమాక్షిపతి
ఇలా ఎప్పుడూ ఆందోళనతో బాధపడుతూ, తన బాధలను తాను తీర్చుకోలేక, 'ఈ విధి ఎందుకు, నా అదృష్టం ఎందుకు లేదు, నన్ను ఎందుకు సృష్టించిందో' అని విధిని నిందిస్తాడు.
ప్రకంపమానావయవశ్వాసకాసాదిపీడితో లోలావిలలోచనః శ్లేష్మణ్యాత్పకణ్ఠః పుత్రదారాదిభిర్భర్త్స్యమానః కదా మరణముపయామీతి చిన్తాకులో మయి మృతే సతి మదర్జితం గృహక్షేత్రాదికం వస్తు పుత్రాదయః కథం రక్షన్తి కస్య వా భవిష్యతి
మద్ధనే పరైరపహృతే పుత్రాదీనాం కథం వర్త్తనం భవిష్యతీతి మమతాదుఃఖపరిప్లుతో గాఢం నిఃశ్వస్య స్వేన వయసా కృతాని కర్మాణి పునః పునః స్మరన్ క్షణే విస్మరతి చ సంతతస్త్వాసన్నమరణో
తన ధనం ఇతరులు తీసుకుపోతే, తన కుమారులు ఎలా బ్రతుకుతారు? మమకార బాధతో మునిగి, లోతుగా ఊపిరి తీసుకుంటూ, తన జీవితంలో చేసిన పనులను మళ్ళీ మళ్ళీ గుర్తు చేసుకుంటూ, మరచిపోతూ, మరణం దగ్గరపడుతున్నా తెలుసుకోడు.
వ్యాధిపీడితో ఽన్తస్తాపార్తః క్షణం శయ్యాయాం క్షణం మఞ్చే చ తతస్తతః పర్యటన్ క్షుత్తృటూపరిపూడితః కిఞ్చిన్మాత్రముదకం దేహీత్యతికార్పణ్యేన యాచమానస్తత్రాపి జ్వరావిష్టానాముదకం న శ్రేయస్కరమితి బ్రువతో మనసాతిద్వేషం కుర్వన్మన్ద చైతన్యో భవతి
వ్యాధితో బాధపడుతూ, లోపల మండిపోతూ, ఒకసారి మంచంపై, మరొకసారి పడకపై తిరుగుతూ, ఆకలి దాహంతో తట్టుకోలేక, కొంత నీళ్లు ఇవ్వమని దయతో అడుగుతాడు. కానీ జ్వరంతో ఉన్నవారు 'నీళ్లు మంచిది కాదు' అని చెప్పగానే, మనసులో తీవ్ర అసహ్యం కలిగి, జ్ఞానం తగ్గిపోతుంది.
తతశ్చ హస్తపాదాకర్షణే న తు క్షమో రుద్రద్భిబన్ధుజనైర్వేష్టితో వక్తుమక్షమః స్వార్జితధనాదికం కస్య భవిష్యతీతి చిన్తాపరో బాష్పావిలవిలోచనః కణ్ఠే వురఘురాయమాణే సతి శరీరాన్నిష్క్రాన్తప్రాణో యమదూతైర్భర్త్స్యమానః పాశయన్త్రితో నరకాదీన్పూర్వవదశ్నుతే
అంతలో చేతులు, కాళ్లు కదల్చలేక, చుట్టూ ఏడుస్తున్న బంధువులు, స్నేహితులతో ఉండి, మాట్లాడలేక, తన సంపాదన ఎవరిదవుతుందో ఆలోచిస్తూ, కన్నీళ్లు కళ్లలో నిలిచిపోతాయి. గొంతు గర్జిస్తూ, ప్రాణం శరీరం విడిచినప్పుడు, యమదూతలు పట్టుకుని, బంధించి, నరకాది లోకాల్లో మునుపటి విధంగా అనుభవించాల్సి వస్తుంది.
తథైవ జీవినః సర్వ ఆకర్మప్రక్షయాద్ భృశమ్
అలాగే, అన్ని జీవులు తమ కర్మ పూర్తయ్యే వరకు తీవ్రమైన బాధలను అనుభవిస్తూనే ఉంటారు.
అభ్యసేత్పరమం జ్ఞానం జ్ఞానాన్మోక్షమవాన్పుయాత్
ఉత్తమమైన జ్ఞానాన్ని సాధన చేయాలి; ఆ జ్ఞానంతోనే ముక్తిని పొందవచ్చు.
తస్మాత్సంసారమోక్షాయ పరం జ్ఞానం సమభ్యసేత్
కాబట్టి, ఈ జనన మరణాల బంధం నుండి విముక్తి కోసం, పరమ జ్ఞానాన్ని మనం పట్టుదలతో అభ్యసించాలి.
హరిం న సేవతే యస్తు కో ఽన్యస్తస్మాదచేతనః
హరిను సేవించని వాడు కన్నా మరొకరు ఎంత మూర్ఖుడు ఉంటారు?
ఆస్థితే కామదే విష్ణో నరా యాన్తి హి యాతనామ్
విష్ణువు మీద భక్తి లేక, కోరికల్లో మునిగిపోయిన వారు తప్పకుండా బాధలు అనుభవిస్తారు.
స్థితే ఽపి జ్ఞానరహితాః పచ్యన్తే నరకేష్వహో
జ్ఞానం లేని వారు బ్రతికుండగానే నరకంలో పడి పిడియుత్తారు, హాయ్!
శాశ్వతం భావయన్త్యజ్ఞా మహామోహసమావృతాః
పెద్ద మాయలో చిక్కుకున్న అజ్ఞానులు ఈ లోకాన్ని శాశ్వతమని భావిస్తారు.
సంసారచ్ఛేదకం విష్ణుం న భజేత్సో ఽతిపాతకీ
సంసార బంధాన్ని తొలగించే విష్ణువును భజించని వాడు గొప్ప పాపి.
హరిధ్యానపరో విప్ర చణ్డాలో ఽపి మహాసుఖీ
ఓ బ్రాహ్మణా, హరి ధ్యానంలో లీనమైన చండాలుడైనా అతడు మహా ఆనందాన్ని పొందుతాడు.
ఉద్వేగ మానవా మూర్ఖాః కిం న యాన్తి హి పాపినః
బాధతో ఉన్న మూర్ఖులు, పాపులు నాశనానికి ఎందుకు పోరాదు?
తల్లబ్ధ్వా పరలోకార్థం యత్నం కుర్య్యాద్విచక్షణః
ఇది లభించినవాడు, తెలివిగా పరలోక హితానికి ప్రయత్నించాలి.
లభన్తే పరమం స్థానం పునరావృత్తిదుర్లభమ్
వారు తిరిగి రావడం కష్టమైన పరమ స్థితిని పొందుతారు.
యస్మింశ్చ విలయం యాతి స సంసారస్య మోచకః
ఎవరిలో ఈ లోక విలోపం కలుగుతుందో, ఆయనే సంసార విమోచకుడు.
తం సమభ్యర్చ్య దేవేశం సంసారాత్పరిముచ్యతే
ఆ దేవతాధిపతిని భక్తితో పూజిస్తే, సంసార బంధం నుండి విముక్తి కలుగుతుంది.
సంసారపాశబద్ధానాం దుఃఖాని సుబహూని చ
సంసార బంధంలో చిక్కుకున్నవారికి ఎన్నో బాధలు ఉంటాయి.
యేనోపాయేన మోక్షః స్యాత్తన్మే బ్రూహి తపోధన
ఏ మార్గంలో ముక్తి లభిస్తుందో చెప్పు, ఓ తపస్సు కలవాడా.
భుజ్యన్తే చ మునిశ్రేష్ఠ తేషాం నాశః కథం భవేత్
ఓ మునిశ్రేష్ఠా, వారి బాధలు ఎలా పోతాయో చెప్పు.
కామాల్లోభాభిభూతః స్యాల్లోభాత్క్రోధపరాయణాః
కామానికి లోనైనవాడు లోభిగా మారతాడు; లోభం వల్ల కోపానికి బానిసవుతాడు.
ప్రనష్టబుద్ధిర్మనుజః పునః పాపం కరోతి చ
బుద్ధి పోయిన మనిషి మళ్లీ పాపం చేస్తాడు.
అన్ని అవయవాలు వణికిపోతూ, ఊపిరాడక, దగ్గుతో బాధపడుతూ, కన్నులు చీకటి పట్టి, గొంతు శ్లేష్మంతో నిండిపోతూ, కుమారులు, భార్య మొదలైనవారు మందలించగా, 'ఎప్పుడు మరణం వస్తుందో?' అని ఆందోళన పడతాడు. తాను చనిపోయిన తర్వాత తాను సంపాదించిన ఇల్లు, పొలం, ఇతర వస్తువులను కుమారులు ఎలా కాపాడతారు? అవి ఎవరిదవుతాయో?' అని ఆలోచిస్తూ ఉంటాడు.