संबन्धात्कारणाद्यैस्तद्भोगौत्सुक्येन चोदनात्
अकर्तृत्वाभ्युपगमे भोक्तृत्वाख्या वृथास्य तु
कर्तृत्वरहिते पुंसि करणाद्यप्रयोजके
करणादिप्रयोक्तृआत्वं विद्ययैवास्य संमतम्
येन भोग्याय जनिता भिद्यङ्गे पुरुषे पुनः
एभिस्तत्त्वैश्च भोक्तृत्वदशायां कलितो यदा
कलैव प्रश्चादव्यक्तं सूते भोग्याय चास्य तु
गुणानामविभागो ऽत्र ह्याधारे क्ष्मादिभागवत्
त्रय एव गुणा ह्यषामव्यक्तादेव संभवः
गुणतो धीश्च विषयाध्यवसायस्वरूपिणी
महत्तत्तवादहॄङ्कारो जातः संरंभवृत्तिमान्
सत्त्वा द्विगुणभेदेन स पुनस्त्रिविधो भवेत्
तत्र तैजसतो ज्ञानेन्द्रियाणि मनसा सह
राजसाञ्च क्रियाहेतोस्तथा कर्मेन्द्रियाणि तु
इच्छारूपं च संकल्पव्यापारं तत्र वै मनः
बहिः करणभावेन स्वोचितेन यतः सदा
करोत्यन्तःस्थितं भूयस्ततो ऽन्तः करणं मनः
इच्छासंरंभबोधाख्या वृत्तयः क्रमतो ऽस्य तु
ग्राह्याश्च विषया ह्येषां ज्ञेयाः शब्दादयो मुने
वाक्पाणिपादपायूपस्थास्तु कर्मेन्द्रियाण्यपि
करणानि च सिद्धिना न कृतिः करणैर्विना
चेष्टन्ते कार्यमालंब्य विभुत्वात्करणानि तु
तेभ्यो भूतान्येकगुणान्याख्यातानि भवन्ति हि
रूपं त्रिषु रसश्चैव द्वयोर्गन्धः क्षितौ तथा
पाकश्च संग्रहश्चैव धारणं चेति कथ्यते
भास्वदग्नौ जले शुक्लं क्षितौ शुक्लाद्यनेकधा
गन्धः क्षितावसुरभिः सुरभिश्च प्रकीर्तितः
भूतस्य तु विशेषो ऽयं विशेषरहितं तु तत्
पञ्चभूतात्मकं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
देहे ऽस्थिमांसकेशत्वङ्नखदन्ताश्च पार्थिवाः