शौनकः सुतमुनिं प्रहर्षेण प्रष्टुम् आरब्धवान्—"भगवन् भ्रातरं मां यदि त्वं समुचितं मन्यसे, तस्य उत्पत्तिं सम्यक् आख्यातुम् अर्हसि। यत् श्रवणेन पुण्यं लभ्यते, पापं च नश्यति, तद् एव विस्तरेण वद।" सुतः तदा कथां प्रवर्तयन् उवाच—"दक्षस्य द्वे पुत्र्यौ पत्न्यौ चास्तां, अदितिर्दिति च। तयोः पुत्राः, विप्र, परस्परं प्रतिद्वन्द्विनः सन्तः, विजयं प्रार्थयन्तः, युद्धे प्रवृत्ताः। दितेः प्रथमः पुत्रः दैत्यश्रेष्ठः हिरण्यकशिपुः आसीत्। तस्य पुत्रः विरोचनः, ब्राह्मणभक्तः, धर्मनिष्ठः च। स एव दैत्यसेनापतिः अभवत्, महर्षे। स सर्वां पृथिवीं जित्वा, स्वर्गलाभाय चित्तं समादधात्। तस्य सैन्ये प्रत्येकम् अंशे पञ्चशतानि गजाः आसन्; किं तु तस्य पदातिनां गणना निरर्थका इव आसीत्, यतो हि तस्य सैन्यं सर्वेषां श्रेष्ठम् अभवत्। बलेश्वरस्य बलेः शतपुत्रेषु ज्येष्ठः बाणः नाम वीर्येण प्राक्रमेण च पितरं समन्वगात्। स ध्वजपताकाभिः आकाशं मेघगर्जनैः विद्युच्छटा इव शोभयामास। तदा देवा अपि, वज्रधारिणः अन्ये च, पूर्ववत् युद्धाय समागच्छन्। तदानीं दुन्दुभीनां शब्दः युगान्ते मेघनिनादवत् प्रव्याहरत्। देवाः दैत्यसैन्यैः सह तीव्रतरं युद्धम् अकुर्वन्। तयोः सेनयोः घोषः घोरः उत्पन्नः, शब्दो महान् अभवत् रथनिनादैः, शरस्वनैः, धनुःकनकनैः, शस्त्रघर्षणैः च। तेन शब्देन सर्वं जगत् व्याप्य अभवत्, लोकाः अपि तद् दृष्ट्वा अकालप्रलयमिव अज्ञासन्। रात्रिः मेघैः आवृता विद्युत्प्रभाभिः स्फुरन्ती शोभयामास। शीघ्रगामिनः देवाः आयसैः बाणैः शत्रून् विदारयामासुः। केचन अश्वैः अश्वान् ताडयन्तः, केचन मुसलैः दण्डैः च प्रहरन्तः। अपरे अमृतं पीत्वा विमानानि आश्रित्य स्थिताः। देवस्वरूपं धारयित्वा, दैत्येषु समभ्यधावन्। युद्धे भीमपराक्रमाः देवाः इन्द्रराज्यकामिनः शत्रुनिग्रहेच्छया नानाप्रकारैः अस्त्रशस्त्रैः दैत्यान् निहत्य जग्मुः। ते अग्निवल्लिभिः, कृपाणैः, शूलैः, चक्रैः, शलाकाभिः च, शङ्कुभिः, शिलाभिः, शतघ्निभिः, पाशैः, मुसलैः च युद्धे प्रवृत्ताः। रथैः, अश्वैः, गजैः, पदातिभिः च समाकीर्णा रणभूमिः अभवत्। एवं घोरयुद्धे अष्टसहस्राणि सेनान्यः समरशिरसि स्थिताः। तदा सर्वे देवलोकं परित्यज्य, भयभीताः पलायिताः। तस्य विरोचनिः, नारायणभक्तः, त्रैलोक्यस्य अधिपतिः अभवत्। स विष्णुप्रीत्यर्थं अश्वमेधयज्ञान् अकरोत्। देवप्रीत्यर्थं द्विजातिभिः यज्ञाः क्रियन्ते। अदितिः देवमाता, स्वपुत्रान् दृष्ट्वा, महान् शोकं प्रपेदे। सा किञ्चित्कालं उपविष्टा, ततः अपि स्थिता। किञ्चित्कालं फलेन जीवमाना, पश्चात् पतितपत्रैः जीविका चकार। सा आत्मनात्मानं चिन्तयन्ती, आनन्दरसं मनसा अनुसंधत्ते स्म। अस्याः कठिनं तपः श्रुत्वा, मायया युक्ताः दैत्याः अदितिं उपाजग्मुः। ते ऊचुः—'अम्ब! किं हेतुना त्वं तपः कुर्वसि, शरीरं क्षपयन्ती? एतत् दुःखयुतं तपः त्यज, यत् शरीरक्षयकारि। धर्ममार्गे प्रवृत्तैः शरीररक्षणं कर्तव्यम्।