मन्त्राणां स्वरूपं तत्त्वतः ज्ञातव्यं, यत् दीर्घस्वरान्ताः मन्त्राः स्त्रीस्वरूपाः स्युः, ये तु ‘हूं’ अथवा ‘फट्’ इत्यन्ताः, ते पुंलिङ्गाः परिगण्यन्ते। यस्य देवता पुंलिङ्गी, सः मन्त्रः उच्यते; या स्त्रीलिङ्गी, सा विद्या कथ्यते। ये मन्त्राः ‘तारा’ अथवा ‘रेफ’ तथा ‘स्वाहा’ इत्यन्ताः, ते अग्नितत्त्वयुक्ताः स्मृताः। एवं मन्त्राः अग्निसोमस्वभावाः विदुषां बुद्ध्याः ग्राह्याः। केचन मन्त्राः सोमशक्त्या प्रवर्तन्ते, केचन वाममार्गेण प्रवहन्ति वायुनाऽपि जाग्रताः भवन्ति। यदा मन्त्रः सुप्तावस्थायां जप्यते, तदा निष्फलत्वं प्राप्नोति। स्वाभाविके श्वासप्रवाहे बिन्दुयुक्ताः मन्त्राः जपनीयाः, विक्षिप्ते तु सृष्टिसम्बद्धाः प्रयुज्यन्ते। यदि मन्त्रः दोषयुक्तोऽपि स्यात्, यथोचितमालया सह जपितः, तदा सः सिद्धिं लभते। सा माला शमज्ञानारोपिता, अक्रोधा, शान्तस्वभावा च। ये मन्त्राः भग्नादिदोषैः पीडिताः, ते साधकस्य रक्षणं न कुर्वन्ति। अनुष्ठानरहितः, नेत्ररहितः, बद्धः, स्थगितः च मन्त्रः तथा एव। भग्नः, सुप्तः, मद्यपः, उन्मत्तः, मूर्च्छितः च। बालः, यौवनस्थः, प्रौढः, वृद्धः, तथा असिशून्यः। प्राणरहितः, कण्ठदुष्टः, बीजरहितः, कम्पमानः। अङ्गविहीनः, अतिविक्षिप्तक्रोधयुक्तः, अतिक्रूरः, लज्जितः। अतिकलुषवृद्धः, स्नेहरहितः, पुनः पीडितः च। संयुक्तः, पृथक्कृतः, त्रिविधः, शब्दयुक्तः। चतुर्विधः, पञ्चविधः वा, मन्त्रः स भग्न इति कथ्यते। यः मन्त्रः बाधितः, सः महतीन प्रयत्नेनैव सिद्धिं ददाति। शक्त्यभावयुक्तः मन्त्रः दीर्घकालेनैव फलं प्रयच्छति। विमुखः सः साधकाय दीर्घकालेनैव सिद्धिम् उपनयति। बधिरः मन्त्रः अल्पं फलं कठिनेन ददाति। नेत्ररहितः मन्त्रः प्रयत्नेनापि सिद्धिं न ददाति। ‘हंस’, ‘इन्दु’, ‘स’, ‘फ’, अथवा कवचयुक्तः मन्त्रः, तेषु मध्ये, शीर्षयोः द्वयोः, येषु ‘ल’ तथा ‘क’ नास्ति। अग्निः वायुसंयुक्तः मनोः शीर्षे दृश्यते। द्विस्वर, त्रिस्वर, षडक्षर, अष्टाक्षरादिषु छिद्रं दृश्यते। ‘ह’ अक्षरं शक्तिरूपं, अन्यथा मन्त्रः भयावहः, नूनं तथैव। यः मन्त्रः अशुद्धः, स तथैव ज्ञेयः; सः महतीन प्रयत्नेनैव सिद्धिम् उपनयति। यदि छिद्रं विद्यते, स मन्त्रः गुह्यरूपेणोच्चार्यः। भग्नः मन्त्रः त्याज्यः, सः दुःखदायकं फलं ददाति। विद्या वा मन्त्रः वा, सप्तदशाक्षरयुक्तः अपि स्यात्। मध्ये छिद्रयुक्तः मन्त्रः मन्दः इति स्मृतः। आदौ, मध्ये, शीर्षे चतुर्दश छिद्राणि दृश्यन्ते। पुनः, विंशत्यक्षरयुक्तः, कामसम्बद्धः मन्त्रः कथ्यते। सप्ताक्षरः मन्त्रः बालमन्त्रः, अष्टाक्षरयुक्तः यौवनोक्तः। त्रिंशदक्षरः मन्त्रः, चतुःषष्ट्याक्षरः, शताक्षरः अपि अस्ति। नवाक्षरयुक्तः मन्त्रः, ‘त’ अक्षरसंयुक्तः, त्रिंशदात्मकः उच्यते। यस्य अन्ते शिखा, कवचम्, नेत्रम्, छिद्रं च दृश्यते। आदौ, अन्ते, मध्ये, ‘फट्’ इति षड्वारं दृश्यते तत्र। एवं मन्त्राणां स्वरूपं, दोषाः, गुणाश्च, सूत्रशः विवक्ष्यन्ते, यथाक्रमं ज्ञातव्यं।