यदि कर्तृत्वाभावः स्वीकृतः स्यात्, तर्हि भोक्तृत्वस्यापि निरर्थकत्वमेव स्यात्। यदा पुरुषे कर्तृत्वं नास्ति, तदा करणादीनां प्रयोजनमेव नास्ति। ज्ञानद्वारा एव अस्य करणादीनां कर्तृत्वं स्वीक्रियते। येन, भोगार्थं, देहिनः पुनर्भेदः सम्पद्यते। एतेषु तत्त्वेषु, स यदा भोक्तृत्वे प्रतिष्ठितः स्यात्, तदा यथाकालं कालः स्वानुभवाय अव्यक्तं प्रपद्यते, तथैव सः अपि भोक्तृत्वे स्थितिं प्राप्नोति। अत्र, हे मुने, पृथिव्यादिषु आश्रये गुणभेदः न विद्यते। केवलं त्रयो गुणाः अव्यक्तात् जायन्ते। तेषु गुणेषु, बुद्धिः सम्पद्यते, या वस्तुषु निर्णयात्मिका। महतः तु अहंकारः जायते, स्वयमारम्भकधर्मा। स अहंकारः, गुणद्वैदल्येन, पुनः त्रिविधः भवति। तत्र सत्त्वात् ज्ञानेन्द्रियाणि मनसा सह उत्पद्यन्ते। रजसः कर्मेन्द्रियाणि क्रियार्थं सम्पद्यन्ते। मनः तत्र कामात्मिकं संकल्पवृत्तिमत् च। स्वभावतः सदा बहिर्विषयवृत्तित्वात् इन्द्रियम् इव व्यवहरति। अन्येभ्यः अधिकतरं अन्तरङ्गवृत्त्या कार्यं कुर्वन्, मनः 'अन्तःकरण' इति कथ्यते। तस्य वृत्तयः, क्रमशः, कामः, संकल्पः, ज्ञानं च स्यु:। तेषां ग्राह्यविषयाः शब्दादयः ज्ञेयाः, हे मुने। वाक्, हस्तौ, पादौ, गुदं, उपस्थं च कर्मेन्द्रियाणि। इन्द्रियाणि साधनानि, तेषां विना क्रियानुष्ठानं न भवति। इन्द्रियाणि स्वशक्त्या विषयानाश्रित्य क्रियाः कुर्वन्ति। तेषु, एकगुणयुक्तानि पंच महाभूतानि उत्पद्यन्ते। तेषु रूपं त्रिषु, रसः द्वयोः, गन्धः पृथिव्याम् अस्ति। पाकः, संग्रहः, धारणा इति तिस्रो वृत्तयः कथ्यन्ते। तेषु, दीप्ते अग्नौ, जले, पृथिव्याम् अपि, शुक्लता चान्याश्च गुणाः नानाविधाः दृश्यन्ते। पृथिव्याम् एव गन्धः 'सुरभि' इति प्रसिद्धः। एष एव भूतभेदः; यद् अभेदम्, तदेव तत्त्वमिति निश्चितम्। समस्तं जगत्, स्थावरजङ्गमम्, पञ्चभूतात्मकम् एव। शरीरे, अस्थि-मांस-लोम-त्वक्-नख-दान्ताः पृथिव्यात्मकाः। हृदि, आमाशये, नेत्रयोः, पित्ते च, अग्निः गुणैः दृश्यते। सर्वेषु शरीरनाडिषु, गर्भधारणकर्मणा, आकाशः स्थितः। प्रतिपदं, भोगवैचित्र्येन, तद् विनिर्णीयते। कर्मबलात्, सर्वेषु देहेषु गमनं भवति। दुष्टमार्गात्, एष प्रवाहः पृथिव्यादिभेदपर्यन्तं विस्तृतः। स्थावरेषु पर्वततरवः, जङ्गमे त्रिविधाः। स्थावरजङ्गमेषु, चतुः-चत्वारिंशद्-लक्ष-प्रकाराः प्राणीः। कर्मबलात्, परमं स्थानं प्राप्य, सर्वार्थसिद्धिः लभ्यते। महापुण्यबलात् एव दुर्लभं जन्म लभ्यते। यदा एकबिन्दुः गर्भे प्रविशति, तदा द्विविधः भवति। अशुचिबन्धन-कर्मादिभिः बद्धः कश्चित् जीवः तत्र निरुद्धः भवति।