ततः, सदा अस्तित्ववती सा महा मायाः, विश्वस्य महा मोहिनी, उत्पन्ना भवति। केवलं तया एव, जनेषु मलस्य उत्पादनेन, कालस्य साहाय्येन, सा आवश्यकतया संकुचितावस्था प्राप्नोति। तदा, उपदेशार्थं, पुनः सा पुरुषाय इन्द्रियविषयाः दर्शयति। किन्तु, ज्ञानं, स्वकर्मणा विवेकशक्त्याः आच्छादनं भेदयित्वा, तद् भोक्तव्यं परमकरणेन सुलभं करोति। भोक्तव्यवस्तुनि, भोगः च भोक्ता च—सैव सा परमकरणं इति। संक्षेपेण, बुद्धिः सुखादिरूपं धारयति, वस्तूनां रूपं गृह्णाति। यद्यपि बुद्धिः सूर्यवत् प्रकाशमयी अस्ति, तथापि सा कर्मस्वरूपा एव। करणादिसंयोगात्, भोगेच्छायाः कारणात्, यदि अकरणत्वं स्वीक्रियते, तदा भोक्तृत्वनाम्ना तस्य उपयोगः व्यर्थः। यदा पुरुषे कर्तृत्वं नास्ति, तदा करणादीनां प्रयोजनं नास्ति। करणादीनां कर्तृत्वं केवलं ज्ञानात् स्वीक्रियते। येन, भोगार्थं, देहिनि पुनः भेदः उत्पाद्यते। तेन च, एतेषु तत्त्वेषु, यदा सः भोक्तृत्वे प्रतिष्ठितः, तदा कालः, स्वानुभवाय, अनवस्थितं यथाकालं प्रकटयति। अत्र, गुणानां भेदः पृथिव्यादौ अधिष्ठाने नास्ति, हे मुने। केवलं अव्यक्तात् त्रयो गुणाः उत्पद्यन्ते। तेषु गुणेषु, बुद्धिः उत्पद्यते, या वस्तुनिष्चयस्वरूपा। महत् तत्त्वात् अहंकारः जायते, यः आरम्भकर्तृत्वधर्मा। सः अहंकारः, गुणद्वयविभागात्, पुनः त्रिधा भवति। सत्त्वांशात् ज्ञानेंद्रियाणि मनसहितानि उत्पद्यन्ते। रजसांशात्, कर्मार्थं, कर्मेंद्रियाणि उत्पद्यन्ते। तत्र, मनः इच्छास्वरूपं च संकल्पवृत्तिः च। यः स्वधर्मेण सर्वदा बहिः करणवत् प्रवर्तते। सः अन्तःकरणत्वेन अधिकं अन्तः प्रवर्तते; अतः मनः अन्तःकरणं इति कथ्यते। तस्याः क्रियाः—इच्छा, आरम्भः, ज्ञानं—क्रमेण संज्ञाः। तैः गृहीतविषयाः—शब्दादयः—ज्ञातव्याः, हे मुने। वाक्, हस्तौ, पादौ, गुदः, उपस्थः—एते कर्मेंद्रियाणि। करणानि साधनानि; करणानां विना कर्म नास्ति। करणानि, विषये निर्भर्य, शक्त्या कर्माणि कुर्वन्ति। तैः, एकैकगुणयुक्तानि पंच महाभूतानि उत्पद्यन्ते। रूपं त्रिषु, रसः द्वयोः, गन्धः पृथिव्यां च। पाचनं, संग्रहणं, धारणं—एते कथ्यन्ते। तेजसि, आपः, पृथिव्यां च, शुक्लादिगुणाः अनेकविधाः दृश्यन्ते। पृथिव्यां गन्धः 'सुरभिः' इति प्रसिद्धः। इदं भूतविभागः; यद् अविभागं, तदेव तत्। अखिलं जगत्—स्थावरं जङ्गमं च—पञ्चभूतमयं। देहे, अस्थि, मांस, रोम, त्वक्, नख, दन्ताः पृथिवीतत्त्वात्। हृदि, आमाशये, नेत्रे, पित्ते च, तेजः गुणैः दृश्यते।