भगवतः करुणां चेतन्यस्य च प्रकृतेः च अनुग्रहस्य निमित्तं, साक्षात् स भगवान् स्वरूपाणि धारयति। स एव स्वकर्मणा सर्वेषां भूतानां मोक्षदः समर्थः। मोक्षः खलु शिवस्य विश्वरूपं, यः चेतन्यदानेन दत्तः। अतः शम्भुः अनुग्रहकर्ता, स च भगवान् अक्षयः तस्य भोगाय स्थितः। यथा किञ्चित् कार्यं कर्ता, कारणं, करणं विना न दृश्यते, एवं शिवशक्तिः नित्यैका च, अनाद्यन्ता च। सा स्वभावेन मायामाता, स्वेच्छया कर्मसु प्रवर्तते। विज्ञाननाथः तु तस्याः क्रियाम् आलोक्य, शक्तिभिः मायां क्षोभयति। आद्यं कालतत्त्वं सृजति, यः नानाशक्तिस्वरूपः। तत्क्षणात् एव माया नियमनस्वरूपां शक्तिं जनयति। अथ सा नित्या माया, या जगतो महान् मोहिनी, उदेति। तस्या एव जननात्, सः जनानां मलम् उत्पाद्य, कालेन नियतिबन्धनं प्राप्नोति। तदा सैव पुरुषाय विषयान् दर्शयति, उदाहरणार्थम्। ज्ञानं तु, स्वकर्मणा, स्वशक्त्या, आवरणं विदार्य, तद्भोग्यं परकरणेन सुलभं करोति। भोग्ये भोगः भोक्ता च, सा परकरणशक्तिः। संक्षेपेण, बुद्धिः सुखादिरूपा सन्, विषयस्वरूपं गृणाति। बुद्धिः सूर्यवत् प्रकाशमाना अपि, कर्मस्वरूपा एव। सा करणादिसम्बन्धात्, भोगेच्छया च, प्रवर्तते। यदि अकर्तृत्वं स्वीक्रियते, तर्हि भोक्तृत्वनाम व्यर्थमेव। यदा पुरुषे अकर्तृत्वं, तदा करणादीनां प्रयोजनं नास्ति। करणादीनां कर्तृत्वं केवलं ज्ञानात् स्वीक्रियते, येन भोगार्थं देहे भेदः पुनः उत्पाद्यते। एवं सः पुरुषः, एतेषां तत्त्वानां योगेन, भोक्तृपदे प्रतिष्ठते। यथा कालः स्वानुभवाय अव्यक्तं समुत्पादयति। अत्र, गुणानां भेदः न हि पृथिव्यादौ अधिष्ठाने दृश्यते। केवलं त्रीणि गुणानि अव्यक्तात् उत्पद्यन्ते। गुणेभ्यः बुद्धिः जायते, या वस्तुनिश्चयस्वरूपा। महत्तत्त्वात् अहंकारः उत्पद्यते, आरम्भकर्मधारी। स अहंकारः गुणद्वैभेदात् punar त्रैविध्यं प्राप्नोति। तत्र सत्त्वभागात् ज्ञानेन्द्रियाणि मनसा सह जायन्ते। रजःभागात् तु कर्मेन्द्रियाणि क्रियायै उत्पद्यन्ते। तत्र मनः सदा कामरूपं च संकल्पक्रियास्वरूपं च। स्वभावात् बहिर्मुख्यं करणत्वेन प्रवर्तते। अन्तर्मुख्यं तु अन्येभ्यः अधिकं, अतः मनः अन्तःकरणमिति कथ्यते। तस्याः क्रियाः क्रमशः कामः, आरम्भः, ज्ञानं च। तेषां ग्राह्यविषयाः शब्दादयः ज्ञेयाः। वाक्, पाणि, पाद, उपस्थ, गुदानि कर्मेन्द्रियाणि स्मृतानि। इन्द्रियाणि कार्यसाधनानि; इन्द्रियविना कर्म न संभवति। एवं भगवतः अनुग्रहेण, मायाशक्त्या च, कालस्य नियमे, गुणानां प्रवाहे, बुद्ध्यादीनां विकारे, देहिनः भोग्यभोगकर्तृत्वं, सर्वं सम्यक् प्रवर्तते।