सर्वत्र व्यापिनी, अव्यय कारणरूपा सा सर्वतत्त्वसमूहस्य मूलं भवति। तया सर्वकार्याणि क्रियन्ते, हे मुने, सा च विश्वस्य अनुग्रहदायिनी। तस्याः प्रथमाविर्भावः शब्दरूपः, यस्य सारः शान्त्यादिलोकाः सन्ति। ततः ज्ञानशक्तेः कर्मशक्तेः च, श्रेष्ठता-हीनता-रूपेण भेदाः दृश्यन्ते। यत्र ज्ञानशक्तिः निस्तेजः, तत्र कर्मशक्तिः प्रबलत्वं प्राप्नोति। यत्र कर्मशक्तिः निस्तेजः, तत्र ज्ञानरूपः प्रवाहः लभ्यते। शब्दः च बिन्दुः च, साकारः च, सदाख्यतत्त्वे प्रतिष्ठिताः। एतानि तत्त्वानि एव शुद्धमार्गे रूपेण प्रसिद्धानि। एतेषां पञ्चानां तु कालक्रमः नास्ति। वस्तुतः तत्त्वं एकमेव, शिवनाम्ना, नानाशक्तिसम्पन्नं। चैतन्यस्य पदार्थस्य च अनुग्रहार्थं भगवान् रूपाणि धारयति। स्वकर्मणा सः सर्वजीवान् मोक्षदाने समर्थः। मोक्षः एव शिवस्य विश्वरूपः, चैतन्यप्रदानरूपः। अतः शम्भुः अनुग्रहदाता, भगवान् अव्ययः तस्य भोगाय। कर्ता, सामग्री, साधनानि विना, किञ्चिदपि परिणामः दृश्यते न। शिवशक्तिरेव नित्याऽद्वितीया, अनाद्यन्ता। सा स्वभावेन, स्वेच्छाक्रिया द्वारा, मोहस्य मातरूपा। ज्ञानेश्वरः भगवान्, क्रियाः विचार्य, मायां शक्तिभिः सञ्चालयति। प्रथमं कालतत्त्वं सृजति, यः स्वशक्तिसम्पन्नः। ततः मायाऽपि नियमनस्वरूपां शक्तिं सृजति। अनन्तरं सा नित्या माया, विश्वमोहिनी, उत्पन्ना। तस्याः एव, जनानां मलोत्पादनानन्तरं, कालस्य माध्यमेन, आवश्यकतया बन्धनावस्था लभ्यते। उदाहरणार्थं, सा पुनः पुरुषाय विषयान् प्रस्तुत्यति। किन्तु ज्ञानं, स्वशक्त्या विवरणं कृत्वा, तत्त्वज्ञानस्य क्रियया, भोक्तव्यं परमसाधनं द्वारा सुलभं करोति। भोग्ये, भोगः च भोक्ता च, सा परमसाधनं। संक्षेपेण, बुद्धिः सुखादिरूपा भूत्वा, विषयाकारं धत्ते। बुद्धिः सूर्यवत् प्रकाशमयी अपि, तथापि सा क्रियारूपा। साधनादिसम्बन्धात्, भोगेच्छया च, यदि अकर्तृत्वं स्वीकृतं, तर्हि भोक्तृत्वनामा व्यर्थं। यदा पुरुषे अकर्तृत्वं, तदा साधनादीनां प्रयोजनं नास्ति। साधनादीनां कर्तृत्वं केवलं ज्ञानात् स्वीकृतं। येन भोगाय, पुनः भेदः देहिनि उत्पाद्यते। तेन तत्त्वैः, सः भोक्तारूपे स्थितः। यथा कालः, स्वानुभवाय, अनाविर्भूतं यथाकालं प्रकटयति। अत्र गुणभेदः, अधिष्ठाने पृथिव्यादौ, नास्ति, हे मुने। केवलं त्रिगुणाः अनाविर्भूतात् उत्पद्यन्ते। गुणेभ्यः बुद्धिः उत्पन्ना, या विषयेषु निर्णयरूपा। महत् तत्त्वात् अहंकारः जायते, आरम्भकर्तृत्वधर्मा।