शृणु, द्विजश्रेष्ठ! यः प्रथमः मलः सः पुनर्द्विविधः—स्थूलमलः सूक्ष्ममलश्चेति। द्वितीयोऽपि द्विविधः—परिपक्वमलः अपरिपक्वमलश्च। कालादिप्रincipleनिबद्धः सः सकलः संसारं भ्रमति। पञ्च बन्धाः सन्ति; तेषु आद्यौ द्वौ मलकर्मजौ। एक एव सन्, सः नानाशक्तियुक्तः, सूक्ष्मः, ज्ञानक्रियाच्छादनकर्त्ता च। कर्म च पुण्यपापरूपं विविधफलभोगदायकम्। एते द्वौ बन्धौ प्रथमौ; अधुना शृणुष्व, मायााद्युत्पन्नान् बन्धान्। सर्वत्रव्यापकः, परः, ईश्वरः सर्वविजयी, स एव बीजम्। सः प्रत्यक्षरूपेण क्रियारूपेण च स्थितः; सा पराशक्तिः शम्भोः। तां प्रथमारूपां विशिष्टशक्तिं 'विद्रूपा' इति विद्वांसः आहुः। सा सर्वव्यापिनी, अव्यया, सर्वतत्त्वसमूहकारणम्। तया एव सर्वाणि कर्माणि क्रियन्ते, सा च विश्वमङ्गलप्रदा। अस्याः प्रथमः उद्भवः शब्दः, यस्य सारः शान्त्यादिलोकाः। ततः ज्ञानक्रियाशक्त्योः श्रेष्ठादिमन्दता दृश्यते। यत्र ज्ञानशक्तिः हीना, तत्र क्रियाशक्तिः प्रवर्तते। यत्र क्रियाशक्तिः निस्तीर्णा, तत्र ज्ञानरूपिणी प्रवाहः लभ्यते। शब्दबिन्दु सहितं व्यक्तं सदााख्यतत्त्वे प्रतिष्ठितम्। एतानि तत्त्वानि एव शुद्धमार्गरूपेण कथ्यन्ते। एतेषां पञ्चानां कालक्रमो नास्ति। वस्तुतः एकमेव तत्त्वं शिवाख्यं, नानाशक्तिसंयुक्तम्। चेतनाजडयोः अनुग्रहाय प्रभुः रूपाणि गृह्णाति। स्वकर्मणा सर्वेषां मोक्षदाने समर्थः। मोक्षः शिवस्यैव विश्वरूपं, यः चेतनाप्रदानरूपः। अतः शम्भुः अनुग्रहकर्ता; ईश्वरः तद्भोगाय अक्षयः। न हि कर्तुः करणस्य च साधनस्य च विना किञ्चिदपि दृश्यते। शिवशक्तिः नित्यैका, अनाद्यन्तवती च। सा स्वभावतः मायामोहजननी, स्वेच्छया कर्मकत्र्री। ज्ञानेश्वरः प्रभुः, कर्माणि विचिन्त्य, शक्तिभिः मायां सञ्चालयति। प्रथमं कालतत्त्वं सृजति, यः नानाशक्तिसंयुक्तः। ततः सा माया तद्रूपां नियतिशक्तिं सृजति। अनन्तरं सा सनातनी माया, विश्वमोहिनी, उत्पद्यते। तस्याः एव, जनानां मलोत्पत्तेः अनन्तरं, कालस्य साहाय्येन, नियतिवशात् संकोचं प्राप्नोति। उपदर्शनाय सा पुनः पुरुषस्य विषयान् उपस्थापयति। ज्ञानशक्तिः स्वकर्मणा आवरणं विदार्य, तया परायुधेन भोक्तव्यं साधयति। भोक्तव्ये भोगे च भोक्ता—सा परा साधनशक्तिः। संक्षेपेण, बुद्धिः सुखादिरूपा, विषयाकारवती च। यद्यपि बुद्धिः सूर्यवत् प्रकाशवती, तथापि सा क्रियारूपिणी। करणादिसंयोगात्, भोगेच्छया च, सा प्रवर्तते। एवं, हे मुनिवर! अनेन क्रमणया संसारस्य बन्धनमूलानि, तत्त्वानां प्रवृत्तिः, शिवशक्तेः ऐश्वर्यं च प्रतिपादितम्।