नारदः भगवतः विष्णोः पादसेवायाम् अनन्यचित्तः, देवतानां को वा पूज्यः स्यादिति जिज्ञासया पृष्टवान्। सः प्रातःकाले दीक्षां च विधानं च यथाविधि वक्तुम् इच्छति स्म। परमात्मा किमर्थं तुष्ट्येत, तदपि श्रोतुम् अभिलषति स्म। तदा तेजसा सूर्यसमानः पूज्यः सनत्कुमारः प्राह—“एतद् यः शुद्धया भक्त्या वेत्ति, स विष्णुम् अक्षयं प्राप्नोति। भोगः, मोक्षः, क्रिया, आचार्याख्यानि चतुर्धा स्थितीनि निर्दिष्टानि। तत्रैक एवेश्वरः शिवः, जीवाः पशुवद् स्मृताः। यावत् द्वैतभावोऽस्ति, तावत् एते प्राणी पशुभावेन तिष्ठन्ति। तेषां पशूनां त्रिविधत्वं च ‘काला’ इति नाम्ना प्रसिद्धम्। तत्र प्रथमः अशुद्धिसंयुक्तः, द्वितीयः अशुद्धिकर्मसंयुक्तः। स प्रथमः पुनः स्थूलाशुद्ध्यात्मकः सूक्ष्माशुद्ध्यात्मकश्च द्विधा। द्वितीयोऽपि पक्वापक्वाशुद्धिभेदेन द्विविधः। कालयुक्ततत्त्वेन बद्धः स सकलः संसरेद्। पञ्च बन्धाः तत्र—प्रथमौ द्वौ अशुद्धिकर्मसम्भूतौ। स एकः सन् अनेकशक्तियुतः, सूक्ष्मः, ज्ञानक्रियावरणस्वरूपः। कर्म पुण्यपापरूपं विविधफलोपभोगदायकम्। एते द्वौ प्रथमौ, ततः मायाादिसम्भवांश्च शृणु द्विजश्रेष्ठ। ईशः परमः सर्वव्यापी विजयी, स एव बीजरूपः। स च ज्ञानक्रियारूपेण स्थितः, सा पराशक्तिः शम्भोः। तां प्रथमारूपां विद्रूपेति केचिद् वदन्ति। सा सर्वव्यापिनी, अक्षया, सर्वतत्त्वसमूहकारणम्। तया सर्वाणि कर्माणि क्रियन्ते, सा च विश्वमङ्गलप्रदायिनी। तस्याः प्रथमः उत्पत्तिर् ध्वनिः, यः शान्त्यादिलोकस्वरूपः। ततः ज्ञानक्रियाशक्तीनां श्रेष्ठादिमत्वम्। यत्र ज्ञानशक्तिः हीना, तत्र क्रियाशक्तिः प्रभवति। यत्र क्रियाशक्तिः हीना, तत्र ज्ञानप्रवाहः लभ्यते। ध्वनिबिन्द्वादि साकारं सदााख्यतत्त्वे प्रतिष्ठितम्। एतान्येव तत्त्वानि शुद्धमार्गरूपेण कथ्यन्ते। एतेषां पञ्चानां कालक्रमो नास्ति। वास्तवे एकमेव तत्त्वम् अस्ति, शिवनामधेयम्, अनेकशक्तिसंयुक्तम्। चैतन्यप्रकृत्योः अनुग्रहार्थं प्रभुः रूपाणि धारयति। स एव स्वकर्मणा सर्वेषां जीवाना मोक्षदातृत्वं शक्तः। मोक्षः शिवस्यैव विश्वरूपं, यः चैतन्यदायको भवति। तस्मात् शम्भुः अनुग्रहकर्ता, तस्य भोगाय च प्रभुः अक्षयः। कर्तृद्रव्यकरणविना किञ्चिदपि कार्यं न दृश्यते। शिवशक्तिः नित्यैवैकैव, अनाद्यन्ता च। सा स्वभावेन मोहकारिणी, स्वेच्छया कर्मसु प्रवर्तते। ज्ञानेश्वरः भगवान् स्वकर्माणि विचिन्त्य, शक्तिभिः मायां क्षोभयति। प्रारम्भे सः कालतत्त्वं सृजति, यः स्वशक्तिभिः युक्तः। ततः शीघ्रं माया नियमान्वितां शक्तिं प्रसूते।