अथ कथां प्रवक्ष्यामि, यथोक्तश्लोकानुसारं संक्षिप्य सम्यग् विवृणोमि। यदि चत्वारः पादाः भिन्नलक्षणयुक्ताः स्युः, तदा सा छन्दः 'विषमः' इति कथ्यते। एकैकस्य पादस्य षड्विंशतिसंख्यकं वर्णपरिमाणं निर्दिष्टं, प्रत्येकं पृथग् गणयन्ति। त्रिपादः षट्पादश्च श्लोकाः स्वस्वनाम्ना प्रसिद्धाः, तेषां नामानि शृणु। गायत्री, उष्णिक्, अनुष्टुप्, बृहती, पङ्क्तिश्च, ततः शक्कर्यादीनि—शक्करी, साती, पूर्वा, अष्टि, अष्ट्यपि स्मृता। भेदः, संयोगः, अधिक्यम्, उच्चत्वमिति च लक्षणानि। पङ्क्तौ सर्वगुरूणां पूर्वं लघुं स्थापयेत्, लघु च गुरुश्चोपरि-अधः यथायोग्यम्। यावत् केवलानि लघूनि शेषाणि भवन्ति, तावत् एषा व्यवस्था कथिता। निर्दिष्टद्विगुणितानि स्थिराणि गुणयेत्। यथाक्रमं, यानि वर्णानि पुनः पुनः दृश्यन्ते, तानि उपरि-अधः स्थापयेत्। द्वितीयान्तात् प्रत्यावर्त्य, प्रतिवर्णं शीर्षे स्थापयेत्। लघुलक्षणानां योगे मिश्रिते, गणना जायते। गणना द्विगुणिता, एकेन च युता, पण्डितैः मार्ग इति कथ्यते। विभागानां नामानि, यथाविन्यासं, सम्प्रति निर्दिश्यन्ते। एवं तव पद्मनिभमुखात् श्रुतं शिक्षां, संक्षेपेण च विस्तारतः। कदाचित् मेरुशृङ्गे कर्णिकारवनान्तरे, तत्र पर्वतराजतनया देवी कदाचित् वसति स्म। सा योगेनात्मनि लीनाभूत्, योगनिष्ठया तपः कुर्वन्ती। अग्न्या, भूम्या, वायुनाञ्च व्योम्ना च परिवृता। सा संकल्पेन तद् दुस्तरं साधयामास, यत् चञ्चलचित्तैः दुरापम्। सा केवलं वायुभोजनया शतसंवत्सरं तस्थौ, इति कथ्यते। तत्र सर्वे ब्रह्मर्षयः, देवार्षयश्च समागताः। आदित्याः, रुद्राः, सूर्यचन्द्रमसौ च तत्र आसन्। तत्रैव रुद्रः महादेवः सुवर्णमयं कमलं निर्मितवान्। तस्मिन् दिव्ये रम्ये वने, देवर्षिसिद्धसमाकीर्णे, तस्य वर्णः कदापि न क्षीयते, नापि म्लायते। तस्य जटाजूटः दीप्तिमान्, ज्वलदग्निशिखासमः। एवं तेन तपसा भक्त्या च, हे नारद, त्रिनयनः भगवान् तस्मै स्मितपूर्वम् उक्तवान्— "यथा व्योम शुद्धम्, तथा तव पुत्रोऽपि शुद्धो भविष्यति।" तस्य तेजसा त्रीन् लोकान् स प्राप्स्यति, किंतु केवलं कीर्तिमेव। ततः स अरणिं गृहीत्वा, अग्निसम्भवाय मन्थनं चकार। तत्रैव स धर्मात्मा घृताचीं अप्सरसम् अपश्यत्। तस्मिन्नेव वने व्यासो भगवाञ् आसीत्, मुनेश्रेष्ठ। घृताची शुकवपुषा अत्यन्तसुन्दरी सन्निधिं आगता। सा कामदेवेन अनुगता, सर्वाङ्गेषु तं स्पृशन्ती। व्यासस्य मनः निग्रहीतुं न अशक्नोत्, तद्वशं गतं। स यत्नेन निग्रहितुम् अर्हन् अपि, हे मुनिश्रेष्ठ, तेन कामेन हृतमानसः। यदा अरणिः मन्थ्यते स्म, तदा महातपाः शुकः जातः। यथा प्रज्वलितोऽग्निः हविर्ग्रहीत्वा दीप्तिमान् भवति, एवं स शुकः प्रादुरभवत्।