कदाचित् जनाः क्रन्दन्ति, गायन्ति, स्वेदयन्ति, हसन्ति च। ते अधोमुखाः स्थित्वा देशान्तरं गच्छन्ति। दिवा ताराणां दर्शनं, गन्धर्वनगरस्य साक्षात्कारः, तथा गन्धर्वधूमेन शरीरस्य आवरणं, दिवसानिशं भूमेः कम्पनं, रात्रौ इन्द्रधनुषः अथवा मण्डूकस्य दर्शनं, शिखरस्थे श्वेतकाकस्य सन्दर्शनं, द्विशिरसः त्रिशिरसः प्राणिनः जायन्ते, गर्भेषु अपि तादृशः सम्भवः दृश्यते। ग्रामेषु शृगालानां निवासः, धूमकेतूनां प्रादुर्भावः च भवन्ति। यदि वृक्षाः अकाले पुष्पफलसमृद्धाः दृश्यन्ते, एवं बहूनि महाप्रतीतानि उत्पद्यन्ते, येषां प्रभावेन देशानां विनाशः सम्पद्यते। मध्येभ्यः भयम्, कीर्तेः नाशः, हानिः, यशः, सुखम्, दुःखं च जायते। एवं द्विजश्रेष्ठ, एतेषु सर्वेषु प्रतीतेषु, हे विद्वन्, संक्षेपेण ते लक्षणशास्त्रं मया निगदितम्। अधुना छन्दःशास्त्रस्य परमं रहस्यं प्रवक्ष्यामि। अक्षरवर्णविभेदेन छन्दः पुनर्द्विविधं भवति। छन्दःशास्त्रकुशलैः कारणं निर्दिष्टम्। मध्ये लघ्वक्षरसमूहः ‘रगण’ इति कथ्यते, समूहान्ते स्थितः ‘सगण’ इति परिगण्यते। त्रयाणां लघूनां समूहः ‘नगण’ इति प्रसिद्धः, त्रयः पृथक् अक्षराः ‘अक्षरसंघाताः’ इति ज्ञेयाः। संयोगः, विसर्गः, अनुस्वारः च पश्चात् आगते लघुत्वं लभन्ते। पादः चतुर्थांशः, तस्य विभागः ‘यति’ इति कथ्यते। यदि चत्वारः पादाः समरूपाः स्युः, तदा ‘सम’ इति, यदि भिन्नचिह्नाः, तर्हि ‘विषम’ इति। पादे एकविंशत्यधिकषड्विंशतिः अक्षराणि, प्रत्येकं पृथक् गणनीयम्। त्रिपादाः, षट्पादाः वा, छन्दःनामानि तेषां क्रमशः शृणु। गायत्री, उष्णिक्, अनुष्टुप्, बृहती, पङ्क्तिः, शक्कर्यः, सात्यः, पूर्वाः, अष्टयः, अष्ट्यः इति स्मृताः। भेदः, संयोजनम्, अधिक्यम्, उच्चत्वं च। पङ्क्तौ लघुं सर्वेषां गुरूणां पूर्वं स्थापयेत्, लघुं गुरोः अधः स्थापयेत्। एवं यावत् शेषं केवलं लघु एव। निर्दिष्टद्विगुणितांशात् स्थिरस्थानकान् गणयेत्। पुनः पुनः यः अक्षरः आगच्छति, तं क्रमशः उपरि अधः च स्थापयेत्। अन्त्यपूर्वात् प्रत्यागच्छेत्, प्रत्येकं शीर्षे स्थापयित्वा। लघुचिह्नानां योगे मिश्रिते सङ्ख्या जायते। तस्य गणनां द्विगुण्य एकाधिकां पण्डिताः पथ इति वदन्ति। विभागानां नामानि व्यवस्थितानि अधुना कथ्यन्ते। एवं तव कमलमुखात् उपदिष्टं शास्त्रं समासतः विस्तारतः च श्रुतम्। एकदा मेरुशिखरे कर्णिकारवनान्तरे—तत्र पर्वतराजकन्या देवी कदाचिद् वसति स्म। सा स्वस्यां योगनिष्ठया, योगतपसि निबद्धचित्ता, अग्निभूमिवायुव्याप्ताकाशेन परिवृता स्थित्वा, दृढसंकल्पेन, अशान्तचित्तानां दुर्लभं साध्यम् अपि साधयामास।