सत्-असतां सारः यत्, तत् एव ज्ञानमज्ञानयोः स्वरूपं गीतम्। तत्र, अज्ञानं यदा परिपक्वं भवति, तदा दुःखस्य कारणं स्यात्। यदा बुद्धिः एकत्वे लीनाभवति, तदा सा एव ज्ञानम् उच्यते। यदि सा बुद्धिः अभेददृष्ट्या पश्यति, तदा संसारनाशः सम्पद्यते। सर्वं हि भेदयुक्तम्—यत् चलति, यत् न चलति, सर्वं भिन्नमेव। अज्ञानस्य उपाधिकल्पितेन सम्बन्धेन एषः समग्रः विश्वः जातः। यथा अंगारमध्यस्थितं दाहशक्तिः तत्रैव व्याप्य तिष्ठति, तथैव अज्ञानशक्तिः विश्वे व्याप्ता। केचित् तां भारतीति, अन्ये गिरिजेति, अपरे अम्बिकेति चाहुः। सा कौमारी, वैष्णवी, वाराही, इन्द्राणी, शांभवीति च कथ्यते। सा एव प्रकृतिरिति, परे च परमेति मुनयः प्राहुः। सा जगति प्रतिष्ठिता, व्यक्ताव्यक्तरूपेण व्याप्य तिष्ठति। सा एव सृष्टिस्थितिसंहारकारणम् अभवत्। अतः परमेश्वरः सनातनः इति कथ्यते। सः एव भगवान् त्राता, सर्वलोकातीतः, परमपुरुषः। अतः यत् परात्परं तदक्षरं परं पदम्। सः यः परः, कालपुरुषरूपेण योगिभिः परात्परः इति ध्यान्यते। स एव परमः, केवलं ज्ञानद्वारा ज्ञेयः, चिदानन्दरूपः। मूढाः तम् देहरूपेण पश्यन्ति—हा, किमेतदज्ञानपरिहासः! सः सृष्टिस्थितिसंहारकारणत्वेन त्रिविधरूपं धारयति। स एव आनन्दरूपात्मा, अन्यः नास्ति, हे मुनिवर। परमेश्वरः सः भेदाभेदरूपेण स्थितः। सा एव जगदुत्पत्तेः कारणत्वात् प्रकृतिरिति विद्वद्भिः कथ्यते। प्रकृतिः, पुरुषः, कालः—एते त्रयः प्रतिष्ठिताः। तत् शुद्धं परं धाम विष्णोः परमं पदम्। स एव सर्वव्यापी, लोकानां कारणम्, गुणाधारः, गुणस्वरूपः। तस्मात् महत्तत्त्वं, तस्मात् बुद्धिः, तस्मादहम् उत्पन्नम्। सूक्ष्मभ्यः तत्त्वेभ्यः भूतानि जगतः हितार्थं जातानि। कर्मणां कारणानां च क्रमशः एकैकं कारणं भवति। पशुशुकमृगादीनां योनिषु जातानि प्राणीनीति। ततः पद्मयोनेः मानवजातिं ससर्ज। एतेषां पुत्रैः देवदानवमानुषैः जगत् पूर्णम्। तपः सत्यं च—एवमेव सत्ये लोकाः प्रतिष्ठिताः। हे द्विजश्रेष्ठ, अधस्तात् महातलम्, ततः च रसातलम्। सः सर्वेषु स्थलेषु लोकपालान् ससर्ज। सः सर्वाणि भावप्रवृत्तीनि यथायोग्यं व्यवस्थितवान्। लोकालोकपर्वतः भूमेः अन्ते स्थितः, मध्ये सप्तसमुद्राः। तत्रैव प्रसिद्धाः वाह्यनद्यः, अमरसमाः जनाः च। क्रौञ्च, शाक, पुष्कर—एते सर्वे देवभूमयः। तत्र लवण, इक्षुरस, माध्वीक, घृत, दधि, क्षीर, जलं च सह। लोकाः लोकालोकपर्वतो द्विगुणं विस्तीर्णाः इति विख्यातम्।