संसारे कालविधानस्य महत्त्वं विद्यमानं अस्ति। तत्र युगानां नामानि, वर्षाणां विभागः, मासानां तथा तिथीनां व्यवस्थाः प्राचीनैः ऋषिभिः निरूपिताः। तत्र प्रथमं पञ्च नामानि युगानां कीर्तितानि – चित्रभानुः, सुभानुः, तारणः, पार्थिवः, अव्ययः च। तदनन्तरं नन्दनः, विजयः, जयः, मन्मथः, दुर्मुखः च युगाः। शुभकृत्, शोभनः, क्रोधी, विश्वावसु, पराभवः च युगाः परं ज्ञातव्या:। परिभावी, प्रमादी, आनन्दः, राक्षसः, अनलः च युगानां नामानि। दुन्दुभिः, रुधिरः, उद्गरी, रक्ताक्षः, क्रोधनः, क्षयः च युगाः। एवं पञ्च-पञ्चवर्षाणि युगस्य एकस्य, तथा द्वादश युगाः भवन्ति। पुनः पुरन्दरः, लोहितः, त्वष्टा, अहिबुध्न्यः च नामानि कीर्तितानि। तत्र युगवर्षे अग्निदेवः, सोमः, विधीनां देवाः च अधिपतयः भवन्ति। तस्मिन्काले ग्रहाणां गमनं यथावत् ज्ञात्वा, फलं निश्चितव्यम्। देवेषु तु सा रात्रिः, कर्काटकादारभ्य सूर्यस्य दक्षिणायनं भवति। उत्तरायणस्य आरम्भे मध्ये च शुभकार्याणि कर्तव्यानि। मधु मासादारभ्य द्वौ-द्वौ मासौ, ऋतवः शिशिरादारभ्य विभागः। कर्काटकादारभ्य वर्षा, शरद्, हेमन्तः दक्षिणायने भवन्ति। मासः तु नक्षत्रनाम्ना निर्दिष्टः, त्रिंशत् तिथिभिः युक्तः। नाभस्य, ईष, ऊर्जा, सह, सहस्य नामानि मासानां। यस्मिन्मासे पूर्णिमा विशिष्टया नक्षत्रे संयुज्यते, तस्य पक्षः देवपितृनामभिः, शुक्लकृष्णपक्षयोः, निर्दिष्टः। क्रमशः तिथिपतयः ब्रह्मा, अग्निः, विरिञ्चिः, विष्णुः, शैलजा च। महेन्द्रः, वासवः, नागः, दुर्गा, दण्डधारः च तिथिपतयः। चन्द्रः, विश्वेदेवाः, आर्षः तिथयः पितृभिः सम्बन्धिता इत्युच्यन्ते। एते तिथिपतयः त्रिवृत्तया क्रमेण ज्ञेयाः, मुख्योपहारदातृणि शुक्लपक्षे। अष्टमी, द्वादशी, षष्ठी, चतुर्थी, चतुर्दशी तिथयः क्रमशः। नाडिकाः तत्त्वानुगत्या गणनीयाः, यथा समुद्रे, मनौ, रन्ध्रे, अङ्के च। अमावास्या, नवमी, विषमसंख्यानाम् अपवादं कृत्वा। षष्ठ्यष्टमी तिथिषु तैलस्य प्रयोगः, अष्टम्यां शौचं मासे तिथौ विधियुक्ते कर्तव्यम्। षष्ट्यां दिवसे, पक्षारम्भे, द्वादश्यां, नक्षत्रयोगे च। व्यतीपातकाले, अयनान्ते, एकादश्यां, तिथियोगे च। दशम्यां तिथौ आमलकिफलैः स्नानं यः करोति—तस्य द्वितीयायां निःसन्देहं धनपुत्रनाशः। या पूर्णिमा दिवसे घटते, सा अनुमतिः इति कथ्यते। सिनीवाली, एन्दुमती, कूहू, नेन्दुमती च तिथयः। माधवमासे शुक्लपक्षे तृतीयातिथिः पुण्यतमा। नाभसमासे कृष्णपक्षे त्रयोदशी कल्पारम्भः। चैत्रे, भाद्रपदे शुक्लपक्षे तृतीयातिथिः। माघे शुक्लपक्षे सप्तमी, नाभसे कृष्णपक्षे अष्टमी। आषाढे, कार्तिके, ज्येष्ठे, चैत्रे पूर्णिमा घटते। भाद्रे कृष्णपक्षे त्रयोदशी, मघानक्षत्रे चन्द्रः, कर्काटके सूर्यः। यदि एकस्मिन्नेव दिवसे तिस्रः तिथयः भवन्ति, तद् तिथिनाशः इति कथ्यते। या तिथि सूर्यास्तपर्यन्तं तिष्ठति, सा तिथिः गण्या। तिथिः पञ्चदशभागैः विभागिता, क्रमशः प्रतिपदादारभ्य। एवं कालविधानस्य सूक्ष्मतया निरूपणं प्राचीनैः ऋषिभिः कृतम्, यत्र युगस्य, मासस्य, तिथेः, ऋतेः, तिथिपतेः च विधानं विस्तारतया दर्शितम्।