सागरपुत्रः देवताः परित्यज्य सर्वाणि भोगानि आस्वादयन् अभवत्। तस्य कचग्रहस्य प्रभावेन समुद्राः अपि तं सेवाम् अकुर्वन्। तत्र ते मद्यपाननिष्ठाः स्वदेहं भूषयन्तः सखिभिः सह अत्यधार्मिकाः महाबलिनः योध्रुमान् चोत्पाटयितुं आरभन्त। तेषां विनाशाय उपायान् गम्भीरं विचिन्तयामासुः। ततः गुप्तरूपधारिणः कपिलं देवानां देवेशं गच्छन्। देवाः वृक्षवत् प्रणम्य तं स्तुत्वा ऊचुः—नररूपगूढं विजयं विष्णुं नमः। यो संसारदावान्तरस्य अन्ते धर्मरक्षणाय सेतुर्भवति। अस्मान् समुद्रात् उद्धर, यः पीडयति। ते एव लोकान् क्लेशयन्ति, सुखस्य आशा नास्ति। सर्वलोके तं पापास्वादने रमन्तं देवाः जानन्तु। दिव्यः शीघ्रं तं विनाशयतु, अधिकं विचारणं नास्ति। तं सम्यक् प्रणम्य देवाः स्वर्गं गच्छन्। सागरपुत्रः अश्वमेधं परमं यज्ञं आरभत्। कपिलः तं पाताले यत्र स्वयम् वसति तत्र स्थापयामास। तद् अद्भुतं दृष्ट्वा, ते भूम्यादिलोकान् अन्वेष्टुम् आरभन्त। पृथक् पृथक् भूमेः सर्वं योजनेन उत्खनन्। तेन विवरद्वारेण सागरपुत्राः पातालं प्रविशन्। तत्र मदोन्मत्ताः अश्वं अन्वेष्टुम् आरभन्त। कपिलस्य समीपे, यः ध्यानस्थः, अश्वं दृष्ट्वा, हन्तुं मनसा उद्युक्ताः अभवत्। ते परस्परं ऊचुः—शीघ्रं तं गृह्णीम, गूढं कुर्याम। लोके गुप्तचराः दुष्टाः च महाक्लेशं जनयन्ति। कपिलः सर्वेन्द्रियाणि निगृह्य आत्मनि स्थितः। कपिलः तेषां कर्म जानन् अभवत्। ते तं पादैः ताडयन्तः, अन्ये भूमिं गृह्णन्। कपिलः लोकक्लेशकरान् गम्भीरभावेन उवाच। अहंकारमोहितेषु विवेकः न जायते। तद् भुक्त्वा मनुष्याः दह्यन्ति—किम् आश्चर्यं? नद्याः प्रवाहः पारे स्थितान् वृक्षान् अपि पतयन्ति। तत्र समृद्धिः सदा वर्धते, अज्ञानम् अपि उत्पद्यते। नामसाम्येन धत्तूरः अपि मद्यं जनयति—किम् अद्भुतम्। यथा वायुः अग्नेः मित्रः, विषः सर्पस्य। यः हानिकार्यं पश्यति, स नूनं पश्यति—नास्ति संशयः। कपिलस्य अग्निः तत्क्षणात् सर्वान् समुद्रान् भस्मीकृतवान्। तद् अन्ते लोकविनाशः शीघ्रं आगत इति मन्यन्तः दुःखेन व्याकुलाः विलपन्तः। ते शीघ्रं समुद्रं प्रविशन्, यतः साधूनां कोपः सहनाय असह्यः। दिव्यदूतः उक्तवान्—यत् किमपि अभवत्, यक्षाः जानन्ति। स हर्षेण उवाच—पापिनः दैवेन शासिताः।