और्वः भर्गवः मन्त्रविद् सन्तानार्थं वरं दत्तवान्। सः केशिनीं च सुमतिं च हर्षयन् इदं वचनं अब्रवीत्—“सन्तानार्थं, हे भाग्यशालिनी, यद् इच्छथः, तद् वृणीतम्।” तत्र केशिनी वंशपरम्परायै एकं पुत्रं वृणोत्। तस्याः पुत्रः, हे मुने, “समञ्जः” नाम्ना प्रसिद्धः अभवत्। तं दृष्ट्वा सर्वे सगराः दुष्टभावनाः अभवन्। सः विधिवत् पुत्रनिषिद्धं कर्म चिन्तयामास। यथा लोहसंयोगेन लोहारैः अग्निः उत्पद्यते, तथा सः शास्त्रज्ञः धर्मात्मा स्वपितृणां हिते निरतः अभवत्। किंतु यत्नशीलानां सततं विघ्नाः जायन्ते। देवांश् परित्यज्य, सः सर्वाणि भोगानि उपभुक्तवान्। तस्य प्रभावेन कचग्रहस्य, त एव समुद्राः तं सेवन्ति। मद्यपाननिष्ठाः तेषां स्वदेहाः भूषिताः अभवन्। मित्रैः सह, ते महापापिनः महाबलिनः योध्रुमान् उपक्षिप्तुम् आरब्धवन्तः। तद्विनाशाय उपायान् गम्भीरम् विचिन्तयामासुः। गुप्तरूपधारिणः ते कपिलं, देवाधिदेवम्, अगच्छन्। तत्र ते वृक्षवत् प्रणम्य, देवाः तं स्तुतवन्तः। “नमः विष्णवे, मानुषरूपगूढाय, विजयीभ्यः। यः संसारदावान्तरस्य धर्मरक्षणाय सेतुर्भवति। वयं समुद्रैर् पीडिताः शरणागताः, रक्षस्व। ते एव लोकान् बाधन्ति; सुखस्य आशा नास्ति। सर्वेषु लोकेषु, तं पापकर्मरतेन देवाः जानन्तु। देवता तं शीघ्रं विनाशयन्तु; अन्यथा विचारः नास्ति।” एवं सम्यक् प्रणम्य, देवाः स्वर्गं गतवन्तः। ततः सः अश्वमेधं महायज्ञं आरब्धवान्। कपिलः तं पाताले स्थितं यत्र स्वयम् तिष्ठति, स्थापितवान्। विस्मिताः, ते भूम्यादिभ्यः लोकान् अन्वेषयामासुः। पृथिव्याः सर्वं तले पृथक् पृथक् एकैकं योजनं उत्खातवन्तः। तस्मात् विवरात् सर्वे सगरपुत्राः पातालं प्रविष्टवन्तः। तत्र मद्यपानविमूढाः, अश्वम् अन्वेषयामासुः। कपिलस्य समीपे, ध्याननिष्ठस्य, अश्वं दृष्टवन्तः। हन्तुम् उद्दिश्य, ते उद्विग्नचित्ताः अग्रे धावितवन्तः। अन्योन्यं ऊचुः—“शीघ्रं तं गृहीत्वा गुप्तं कुर्याम्।” लोके गुप्तचराः दुष्टाः च महाविघ्नं कुर्वन्ति। सर्वेन्द्रियसंयमेन, सः आत्मनि स्थितः अभवत्। एवं स्थितः कपिलः तेषां कर्मणि जानति स्म। ते पादैः तं ताडितवन्तः, अन्ये भूमिं गृहीतवन्तः। सः लोकविघ्नकर्तृभ्यः गम्भीरभावेन उवाच। अहंकारमोहितेषु विवेकः न जायते। तद् भुक्त्वा, मानवाः ज्वलन्ति—किम् अत्र आश्चर्यं?