एवं एकदा महर्षिः ज्योतिषशास्त्रस्य गूढार्थं विवृणोत्। सः उवाच—स्वस्य ऋणं च स्वस्य ऋणं प्रकाशयितव्यं, राशौ लक्षणस्य प्राप्त्यर्थम्। यत्र भागः स्थिरः तिष्ठति, प्रतिलोमे तु शेषः पूर्ववत् निर्दिष्टः। इच्छितं दृष्टं गुणयित्वा राशेः भागफलम् लभ्यते, न तु अनिर्दिष्टम्। राशिचिन्हयोः भेदः समूहस्य अधिक्यं स्यात्; जन्मनः तयोः एव। तस्य समूहः एकः विभक्तः, अतः एकः राशिचिन्हः श्रेष्ठः इति गण्यते। अन्यस्मिन समूहयुत्ते, एकैकानि राशिचिन्हानि तयोः समूहयोः च सन्ति। उभयोः इच्छुकयोः प्रकटं रूपं, गणने तु केवलं प्रकटं एव ग्राह्यम्। दृष्टस्य फलस्य अर्धं न योज्यते; समूहीकृतं गुणनं गुणकः भवति। एवं मूलगुणकः तयोः विभक्तः प्राप्तः, यथा प्रकटे। इच्छितं प्रथमतः लब्धं शेषं गुणयित्वा फलम्, प्रतिलोमे पृथक्कृतम्। बहुषु राशिचिन्हेषु भागफलम्, अल्पसंख्ये भागेन अपि। कालः मापनं गुणयित्वा, गतकालं पुनः गुणयित्वा फलम् ग्राह्यम्। बहुषु राशिचिन्हेषु फलात्, अल्पेषु राशिमासेषु फलम् अधिकम्। क्षेपणानि मिश्रितानि, क्षेपणानि संयुत्तानि, तथा फलानि। पूर्णः अग्रे गच्छति, उत्तमस्य अपि एवं, समूहवृद्धौ अपि। एकः, एकस्य फलम्, प्रधानमापनं श्रेष्ठगुणके। अन्यकर्मणः श्रवणस्य पदं, शिखरं, कर्णदोषः च समूहदोषः च। द्वयोः राशिचिन्हयोः भेदं द्विसंख्या गुणयित्वा, तयोः योगे फलम् योज्यते। ततः, हे मुने, व्यासः तस्य योगस्य वर्गमूलफलम् इति कथ्यते। व्यासः एव बाणः; बाणस्य दीर्घता व्यासात् बाणविधिना निष्पद्यते। एवं व्यासः अष्टभागेन विभक्तः गणितज्ञैः घोष्यते। चतुर्थभागेन गुणयित्वा बाणेन, पश्चात् निष्क्रान्त्या, चतुर्गुणं मापनं लभ्यते। ज्या, बाणः, धनुः, वृत्तस्य वर्गः, एतानि गुणयित्वा व्यासेन विभक्त्वा, माध्य्यम् फलम् स्यात्। स्थूलः, मध्यः, न्यूनः तु वृत्तचिह्नानि तद्विभागेन ज्ञायन्ते। व्यासः जलेन गुणयित्वा, पुनः अङ्गुलिप्रस्थेन गुणयित्वा, दीर्घता लभ्यते। विड्ड, दीर्घता, स्थूलता, एतानि परस्परं गुणयित्वा, अङ्गुलिप्रस्थमापनं स्यात्। ऊर्ध्वः, व्यासः, दीर्घता, हे द्विज, अङ्गुलिप्रस्थेन मीयन्ते, अन्यथा न। एवं विड्ड, दीर्घता, गुणयित्वा, कृत्स्नं मापनं हस्तमापनं स्यात्। दीपः, किलः, छिद्रं, गुणयित्वा, हे मुने, किलमापनं लभ्यते। किलः दीपेन अधः छिद्रं गुणयित्वा, दीपस्य ऊर्ध्वता ज्ञायते, हे बुद्धिमन्। ततः दीपकिलयोः अन्तरं, छायाग्रभेदेन गुणयित्वा, प्रकाशस्य विस्तारः उत्पद्यते; दीपज्वालायाः ऊर्ध्वता त्रिगुणा राशिचिन्हस्य। इदानीं ग्रहस्य मध्यस्थानं गणने, विस्तरेण विना, कथयिष्यामि। तत्र चतुर्भागः वर्गः वा चतुर्थांशः इति कथ्यते। एकत्र सप्तत्येकः मनुच वर्षैः कृतयुगेन सह युगानि सन्ति। सा रात्रिः, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, एवं वर्णिता। ग्रहाणां गमनं युगारम्भात् ज्ञेयम्। सूर्यस्य, गुरोः, शुक्रस्य, ग्रहनोडयोः, तथा पूर्वपापिनां पूजनं कर्तव्यम्। मंगलस्य नेत्राणि दश, त्रि, अष्ट, षड्रूपाणि सन्ति। गुरोः दश, द्वि, एकरूपाणि, आह्वानं तद्वत्। एवं महर्षिः गणितज्योतिषस्य रहस्यं, राशिचिन्हानां गणनायाः, दीपस्य, किलस्य, छिद्रस्य, ग्रहस्थानस्य, युगस्य, पूजनस्य, च विविधं विधिपूर्वकं ज्ञानं आदरपूर्वकं शिष्येभ्यः प्रकटयामास।