महर्षे! तत्र तिकादिभिः चतुर्दश धातवः परस्मैपदाः निर्दिष्टाः। तुदादयः षड् धातवः स्वरितत्वेन परिगण्यन्ते। व्रश्चादिभिः शतपञ्चधातवः उदात्तत्वेन प्रतिपादिताः। तथा णुकारादयः चत्वारः अपि परस्मैपदत्वेन गण्यन्ते। पृङ् मृङ् इत्येतौ आत्मनेपदे उपयुज्येते, ऋकारादयः षड् धातवः परस्मैपदाः सञ्ज्ञायन्ते। हे मुनिश्रेष्ठ! प्रच्छादिसञ्ज्ञकाः षोडश धातवः सर्वे परस्मैपदत्वेन परिगृह्यन्ते। कृत्यादयः धातवः अपि परस्मैपदाः स्मृताः। कृतिधातुः स्वरितेनोच्चरितः परस्मैपदत्वेन निगद्यते, रुध् नन्दा इत्येतौ अपि तथैव। उदात्त, शिष्, पिष्, रुध् इत्यादिभ्यः पञ्चविंशतिधातवः तद्विधाः परिगण्यन्ते। मनु, वन, आत्मन् इत्येषु रूपेषु धातुः स्वरितेनोच्चरितः कृत्सञ्ज्ञया निर्दिष्टः। क्यादयः सप्त धातवः उभयपदत्वेन व्यवस्थिताः, सौत्र, स्तम्भ्वादिकादयः अपि तथैव। कुधादयः द्वाविंशतिधातवः उदात्तत्वेन गण्यन्ते। परस्मैपदधातवः अपि स्वरितेन ग्राह्याः। चुराद्याः ञ्यन्ताः एकशतत्रिंशद्द्वयः धातवः सञ्ज्ञायन्ते। चर्चाद्याः आधृषीयान्ताः, प्यन्ताः च धातवः अपि गणिताः। पदाद्याः दश धातवः आत्मनेपदत्वेन निर्दिष्टाः। धात्वर्थे प्रातिपदिकात् नानाविधानि प्रयोगरूपाणि स्वीकृतानि। चित्राद्याः धातवः कर्तृकरणसम्बन्धेन धात्वर्थे गृह्यन्ते। स्तोमाद्यः षोडश धातवः एवं प्रदत्ताः, अण्डातस्य उदाहरणमिदम्। सर्वे सर्वगणसम्बन्धिनः, तथा नानार्थत्वेन व्याप्यन्ते। एष संक्षेपेणोक्तम्, विस्तारस्तु क्वचित्क्वचित् निरूपितः। वृह् व्रिञ् विहाय, यावन्तः धातवः अन्ते 'अ' वर्णेन समाप्ताः, ते निष्कासिताः स्मृताः। भञ्ज्, भुज्, भ्रस्ज्, मत्, जि, यज्, युज्, रुज्, रञ्ज्, अवि, जिर्, स्वञ्ज्, इसञ्ज्, सृज्, शद्, सदी, स्विद्यतिः, स्कन्दिर्, हदी, क्रुध्, क्षुधि, बुध्यती, मन्यः, अन्ना, पक्षिप्, छुपित, प्तिप, स्तृप्यति, दृप्यती, क्रुशि, दंशी, दिशी, दृश्, मृशि, रुश्, लिश्, विश्, स्पृशः, कृषिः, वसति, दहति, हिदुहः, नह्मिः, रुह्लि, ह्वहि, इत्यादयः धातवः कीर्तिताः। चाद्या अव्ययपदाः, गवयाः; प्राद्याः दिशि, स्थले, काले जाताः। गणपाठः, सूत्रपाठः, धातुपाठः च अपि एवमुक्ताः। हे नारद! शब्दाः वेदसम्भूताः लौकिकाश्च, संक्षिप्तेन विधिना तेषाम् उचितनिर्णयः क्रियते। प्रातिपदिक, प्रत्यय, आदेश, लोप, आगमैः शब्दनिर्माणमिह व्याख्यातम्। शब्दाः सर्वतोमुखाः, अनन्ताश्च, तस्मात् सर्वान् वक्तुं कश्चन न समर्थः, हे नारद। यस्य केवलज्ञानमात्रेण धर्मसिद्धिः जनानाम् उत्पद्यते। गणनां, जातकम्, स्कन्धाख्यानि च ब्राह्मण, तत्र सम्यगुच्यन्ते। प्रश्नः, चन्द्रसूर्यग्रहणम्, उदास्यं च एवमुक्तम्। जातके राशिविभागाः, ग्रहाणां उत्पत्तिः, जन्मसम्बन्धिनि च। कर्म, आयुः, अष्टवर्गाः, राजयोगाः, दिव्ययोगाश्च। ग्रहस्थितेः फलम्, मिश्रयोगाश्च बन्धनयोगाः। नष्टजन्मनिरूपणं, तथा द्रेष्काणलक्षणानि अपि। एवं महर्षे! धातुगणानां स्वरूपं, प्रयोगः, शब्दनिर्माणं, जातकविज्ञानं च विस्तरेणोक्तम्।