श्रूयतां, मुनिवर! एकदा व्याकरणशास्त्रे धातुगणानां स्वरूपं, पदविभागं, च स्वराद्यभेदं स्पष्टतया निरूपितं। तत्र प्रथमं उक्तं—माः, हाः, द्व इत्येताः अनुदात्तस्वरे यदा प्रयुज्यन्ते, तदा ताः दानगणे स्वरितस्वराः सञ्ज्ञां लभन्ते। तथैव घृ इत्याद्याः द्वादश धातवः परस्मैपदत्वेन परिगण्यन्ते। दिवादयः पञ्चविंशतिधातवः अपि परस्मैपदत्वेन निर्दिष्टाः। पू इत्याद्याः सप्त धातवः आत्मनेपदत्वेन स्वीकृताः। स्यति इत्याद्याः धातवः परस्मैपदत्वेन गण्यन्ते। मृष इत्याद्याः पञ्च धातवः स्वरितस्वराः स्मृताः। राधु धातुः कर्मकः, तथैव स्वाद्यादयः च चुरादयः वृद्दिगणे कर्मकधातवः इत्यपि अत्रोक्तम्। रधादयः अष्टधातवः परस्मैपदत्वेन निर्दिष्टाः। दिवगणे चत्वारिशत् धातवः समावेशिताः। दुनोत्यादयः सप्त धातवः परस्मैपदत्वेन, टिकादयः चतुर्दश परस्मैपदत्वेन, तुदादयः षड् स्वरितस्वराः, व्रश्चादयः शतपञ्चाधिकपञ्चधातवः उदात्तस्वराः, ण्वादयः चत्वारः परस्मैपदत्वेन, पृङ् मृङ् आत्मनेपदत्वेन, र्यादयः षड् परस्मैपदत्वेन, प्रच्छादयः षोडश परस्मैपदत्वेन, कृत्यादयः अपि परस्मैपदत्वेन, कृति स्वरिते परस्मैपदत्वेन, रुध, नन्दा अपि तथा, उदात्त, शिष्, पिष्, रुधादयः पञ्चविंशतिः एवम् निर्दिष्टाः। मनु, वन, आत्मन् इत्येषां रूपेषु धातुः स्वरितस्वरेण उच्चर्यते, कृत् इत्युच्यते। क्यादयः सप्त, सत्र, स्तम्भ्वादिकादयः उभयपदेषु स्थिताः। कुधादयः द्वाविंशतिधातवः उदात्तस्वराः। परस्मैपदधातवः स्वरितेन ग्राह्याः। चुरादयः ञ्यन्ताः एकशतषट्त्रिंशद्धातवः गण्यन्ते। चर्चादयः, आधृषीयान्ताः, प्यन्ताः अपि गणिताः। पदादयः दश आत्मनेपदत्वेन निर्दिष्टाः। धात्वर्थे प्रातिपदिकात् नानाविधप्रयोगः उपलभ्यते। धात्वर्थे चित्रादयः धातवः कर्तृकरणयोग्याः अपि परिगण्यन्ते। स्तोमादयः षोडश धातवः एवं निर्दिष्टाः, अण्डतस्य उदाहरणमिदम्। सर्वे सर्वगणसम्बन्धिनः, बहुवचनार्थकत्वेन च। एष संक्षेपः उक्तः; विस्तारतो विवेचनं यत्र तत्र प्रदत्तम्। वृङ्, वृञ् विहाय, याः धातवः अन्ते ‘अ’ अन्ताः, ताः निष्कासिताः। भञ्ज्, भुज्, भ्रस्ज्, मत्, जि, यज्, युज्, रुज्, रञ्ज्, अवि, जिर्, स्वञ्ज्, इसञ्ज्, सृज्, शद्, सदी, स्विद्यतिः, स्कन्दिर्, हदी, क्रुध्, क्षुधि, बुध्यती, मन्यः, अन्ना, पक्षिप्, चुपित, प्तिप, स्तृप्यति, दृप्यती, क्रुशि, दंशी, दिशी, दृश्, मृषि, रुश्, लिश्, विश्, स्पृशः, कृषिः, वसति, दहति, हिदुहः, नह्मिह्, रुह्लि, ह्वहि, च — एते धातवः उल्लिखिताः। चाद्याः अव्ययपदवर्गः, गवयः; प्राद्याः दिशाद्यर्थे, स्थानकाले च। गणपाठः, सूत्रपाठः, धातुपाठः अपि, तथा च। एवं शब्दाः, वैदिकाः, लौकिकाश्च, हे नारद! इत्येतत् व्याकरणशास्त्रस्य धातुगणवर्णनं सम्यग् उपदिष्टम्।