नारदस्य प्रच्यते महर्षेः पृष्टे, व्याकरणविद्या-विचारेषु, भगवता सूत्रदर्शिना व्याकरणमुनिना वर्णितम्—द्विषाद्याः चत्वारः धातवः स्वरितस्वरेण मूलधातवः कथिताः। इराद्याः त्रयोदश धातवः अनुदात्तस्वरेण मूलधातवः अभिहिताः। शु-प्रभृतयः सप्त धातवः परस्मैपदत्वेन उद्घोषिताः। घु-आदिभिः त्रयः धातवः परस्मैपदत्वेन गणिताः। एक एव ष्टुञ् नाम धातुः, हे नारद, व्याकरणविद्भिः सुप्रसिद्धः। इङ् नाम धातुः केवलम् आत्मनेपदत्वेन उद्घोषितः, हे नारद। ञिष् नाम शयनार्थकः धातुः अपि परस्मैपदत्वेन गणितः। द्युः, धीः, वे, ह्वे इत्येते धातवः आत्मनेपदत्वेन परम्परया स्वीकृताः। ह्नु नाम धातुः अनुदात्तस्वरेण प्रयुक्तः चर्करीतः इति कथ्यते, हे मुनिश्रेष्ठ। दा-प्रभृतयः धातवः वेदेषु परस्मैपदत्वेन गण्यन्ते। मा, हा, द्वा नाम धातवः अनुदात्तस्वरेण दानगणधातुषु स्वरितत्वेन गण्यन्ते। घृ-आदिभिः द्वादश धातवः परस्मैपदत्वेन गण्यन्ते। दिव्-आदिभिः पञ्चविंशतिः धातवः परस्मैपदत्वेन अभिहिताः। पू-प्रभृतयः सप्त धातवः आत्मनेपदत्वेन गण्यन्ते। स्याति-आदिभिः धातवः परस्मैपदत्वेन गण्यन्ते। मृष्-आदिभिः पञ्च धातवः स्वरितत्वेन गणिताः। राधु नाम धातुः कर्मकः, तथा स्वाद्यादयः चुराद्यः वृत्तिगणधातवः अपि कर्मकाः। रध्-आदिभिः अष्ट धातवः परस्मैपदत्वेन गणिताः। दिव्गणधातुषु चतुश्शतानि धातवः गण्यन्ते। दु-आदिभिः सप्त धातवः परस्मैपदत्वेन, हे मुने, गणिताः। तिक-आदिभिः चतुर्दश धातवः परस्मैपदत्वेन गण्यन्ते। तुद्-आदिभिः षट् धातवः स्वरितत्वेन अभिहिताः, हे मुनिश्रेष्ठ। व्रश्च्-आदिभिः शतपञ्च धातवः उदात्तस्वरेण अभिहिताः। णु-आदिभिः चत्वारः धातवः परस्मैपदत्वेन गण्यन्ते। पृङ्, मृङ् इत्येतौ आत्मनेपदत्वेन प्रयुक्तौ, रि-आदिभिः षट् धातवः परस्मैपदत्वेन गण्यन्ते। प्रच्छादि-नामकः षोडश धातवः सर्वे परस्मैपदत्वेन गण्यन्ते, हे मुने। कृत्याद्याः धातवः अपि परस्मैपदत्वेन गण्यन्ते। कृति नाम धातुः स्वरितस्वरेण परस्मैपदत्वेन गणितः, रुध, नन्दा इत्येतौ अपि तथा। उदात्त, शिष्, पिष्, रुध्, इत्याद्याः पञ्चविंशतिः धातवः एषा गणना। मनु, वन, आत्मन् इत्येषु स्वरितस्वरेण कृञ् नाम धातुः अभिहितः। क्या-आदिभिः सप्त धातवः उभयपदत्वेन, तथा सौत्र, स्तम्भ्वादिक-आदिभिः अपि उभयपदत्वेन गण्यन्ते। कुधा-आदिभिः द्वाविंशति धातवः उदात्तस्वरेण गण्यन्ते। परस्मैपदधातवः अपि स्वरितस्वरेण ग्राह्याः। चुर्-आदिभिः, ञ्यन्त-पर्यन्ताः धातवः शतत्रयषष्टिः गण्यन्ते। चर्चाद्याः, आधृषीयान्ताः, प्यन्ताः च धातवः अपि गणिताः। पद्-आदिभिः दश धातवः आत्मनेपदत्वेन अभिहिताः। धात्वर्थे मूलशब्दात् नानाविधप्रयोगः उपलभ्यते। धात्वर्थे चित्राद्याः धातवः कर्तृकरणसम्बद्धाः अपि गणिताः। स्तोमाद्याः षोडश धातवः एवं दत्ताः, अन्दतस्य उदाहरणम्। सर्वे सर्वगणसम्बद्धाः अभिहिताः, तथा नानार्थत्वेन अपि व्यक्ताः। एवं नारदमहर्षये भगवता व्याकरणविद्या-विषये धातुगणनां स्वरपदविभागं च विस्तारपूर्वकं निवेदितम्।