भगवन् नारद! शृणु, यथाऽयं व्याकरणशास्त्रे धातूनां विविधानां स्वरूपं क्रमेण निरूप्यते। अत्र, ‘सारथिः’, ‘असारथिः’, ‘नसत्’ इत्यादयः, ‘अम्नर्भुव’, ‘रथ’ इत्यादयश्च, विशेषेण निर्दिष्टाः। तत्र ‘दत्त’, ‘धृत’, ‘स्व’, ‘सुत’, ‘पुरुषैः स्तुत’ इत्यादयः शब्दाः अपि प्रकाश्यन्ते। चतुर्विधस्य ऐश्वर्यस्य प्रसूतौ क्रियाः अक्रियाश्च जायन्ते। ‘भू’ इति आद्याः ये धातवः, ते परस्मैपदत्वेन ज्ञेयाः, यथास्मिन्स्मृतम्। ‘अत्’ इत्यादिषट्त्रिंशदधिका धातवः, हे मुने, परस्मैपदाः निर्दिष्टाः। ‘फक्’ इत्याद्याः पञ्चाशद्धातवः उदात्तस्वरयुक्ताः परिगण्यन्ते। ‘गुप्’ इत्याद्यः द्विचत्वारिंशद्धातवः अपि उदात्तस्वराः कथ्यन्ते। ‘अण्’ इत्याद्यः सप्तविंशतिधातवः अपि उदात्तस्वराः भवन्ति। ‘मव्य’ तथा ‘मुखा’ इत्याद्याः द्विसप्तत्यधिकाः धातवः उदात्तस्वरबद्धाः सन्ति। ‘क्षुधा’ इत्याद्याः द्विपञ्चाशद्धातवः अनुदात्तस्वरयुक्ताः पठ्यन्ते। ‘द्युत’ इत्याद्यः द्वाविंशतिधातवः अपि अनुदात्तस्वराः मन्यन्ते। ततोऽनन्तरं ‘ज्वलद्’ इत्याद्यः द्विपञ्चाशद्धातवः अपि उदात्तस्वरलेख्याः। अनुदात्ता इति ये धातवः, ते क्रियापदानि भवन्ति; ‘भा’ तथा ‘द्युत्’ इत्याद्याः इतः प्रभृति उदात्ताः अभिधीयन्ते। ‘सद्’ तथा ‘आश्रय’ इत्याद्याः उदात्ताः; ‘कुचाद्’ तथा ‘वेद’ इत्याद्याः अपि उदात्तस्वरयुक्ताः। ‘स्वरित्’, ‘इच्छ्’, ‘भृञ्’ इत्याद्यः चत्वारः धातवः स्वरितस्वरयुक्ताः अभिहिताः। ‘अष्टादश’ इत्याद्याः आत्मनेपदत्वेन परिगण्यन्ते। ‘हृ’ इत्याद्याः परस्मैपदाः, ‘गुप्’, ‘आ’, ‘त्र’ इत्येते त्रयः उभयपदप्रयोगयुक्ताः भवन्ति। ‘स्कम्भ्’ इत्याद्यः पञ्चदशधातवः अपि परस्मैपदत्वेन गण्यन्ते। ‘पच्’ इत्याद्यः स्वरितस्वरयुक्ताः परस्मैपदाः कथ्यन्ते। ‘भू’ इत्याद्यः सहस्रषड् धातवः धातुसंघ्यायाम् उपदिष्टाः। ‘द्विष्’ इत्याद्यः चत्वारः स्वरितस्वरयुक्ताः धातवः। ‘इर्’ इत्याद्यः त्रयोदशधातवः अनुदात्तस्वरयुक्ताः। ‘षु’ इत्याद्यः सप्तधातवः परस्मैपदत्वेन निर्दिष्टाः। ‘घु’ इत्याद्यः त्रयः अपि परस्मैपदाः। एक एव ‘ष्टुञ्’ इति धातुः, हे नारद, पाण्डित्ये प्रसिद्धः। ‘इङ्’ इति धातुः केवलम् आत्मनेपदत्वेन निर्दिष्टः। ‘ञिष्’ इति शयनार्थकः धातुः अपि परस्मैपदत्वेन गण्यते। ‘दी’, ‘धी’, ‘वे’, ‘ह्वे’ इत्येताः परम्परया आत्मनेपदत्वेन कथ्यन्ते। ‘ह्नु’ इत्यस्य अनुदात्तस्वरे प्रयोगे ‘चर्करीतः’ इति कथ्यते, हे मुने। ‘दा’ इत्याद्याः वेदेषु परस्मैपदाः मन्यन्ते। ‘मा’, ‘हा’, ‘द्व’ इत्येते अनुदात्तस्वरयुक्ताः दानगणे स्वरितस्वराः भवन्ति। ‘घृ’ इत्याद्यः द्वादशधातवः परस्मैपदत्वेन परिगण्यन्ते। ‘दिव्’ इत्याद्यः पञ्चविंशतिधातवः परस्मैपदाः। ‘पू’ इत्याद्यः सप्तधातवः आत्मनेपदत्वेन कथ्यन्ते। ‘स्यति’ इत्याद्यः परस्मैपदाः। ‘मृष्’ इत्याद्यः पञ्चधातवः स्वरितस्वराः। अत्र, ‘राधु’ इत्ययं कर्मकः, ‘स्वादि’ तथा ‘चुरादि’ इत्यादयः वृध्दिगणे कर्मकधातवः। अत्रैव ‘रध’ इत्याद्यः अष्टधातवः परस्मैपदत्वेन गण्यन्ते। चत्वारः शतानि धातवः दिव्गणे परिगण्यन्ते। ‘दुनोति’ इत्याद्यः सप्तधातवः परस्मैपदाः, हे महर्षे, इति व्याख्यातम्। एवं धातूनां स्वरूपं, स्वरसामान्यं, पदविभागं च, यथाशास्त्रं संक्षेपेण उपदिष्टम्।