मुनिवर! शृणु, क्रियापदप्रयोगविचारस्य विस्तीर्णं रहस्यं यथाक्रमं प्रवक्ष्यामि। भवति, भगभूव, भविता, भविष्यति, भवत्, अभवत्, भगवत्, भवेच्च इत्येते शब्दाः, तथा अत्ति, जगास, अत्तात्, स्यति, अत्त्वा, ददत्, द्विरघस, दात्स्यत् इत्यादयः, दिदेव, देविता, देविष्यति, अदीव्यत्, दीव्येत्, दीव्यात् च, सुनोत्, असुनोत्, सुनुयात्, सूयात्, अशावित्, असोष्यत्, उतुदति इत्यादयः, अतौत्, सीदत्, ओत्स्यत्, इति, रुणद्धि, रूरोध, रोद्धा, रोत्स्यति इति च, तनोति, ततान, तनिता, तनिष्यति, तनोत्, अतनोत्, तनुयात् इत्येवम्, अक्रिणात्, क्रिणात्, क्रिणीयात्, क्रियात्, अक्रैषीत्, अक्रेष्यत्, चोरयति, चोरयामास, चोरयिता, चोरयिष्यति, चोरयतु इत्यादयः, क्रियासमुच्चये ‘बोभूयते’ इति विद्वानुच्यते। यदा धातोः अनुदात्तः स्वरः स्यात्, तदा क्रियाविनिमये अपि तथा भवति। परस्मैपदं क्रियापदं कर्तरि प्रयुज्यते, यथैव व्याकरणविद्भिः निर्दिष्टं, शेषे तु न। विशेषसौकर्ये वा विशिष्टगुणे सूच्ये, कर्तरि अर्थे तानि लभ्यन्ते; उदाहरणं यथा—स्वयमेव अन्नं पच्यते। सकर्मकधातोः, भावे वा कर्मणि च, ‘ल’ प्रत्ययः अपि प्रयुज्यते। फलक्रियायोः ऐक्ये, पृथक्कर्मफलाभावः इति क्रियेत्यभिधीयते। गौणकर्मणि मुख्यकर्म मुख्यत्वेन गण्यते, यथा विश्वासादिकं गौणत्वेन। अन्यैः अधीनैः कृतस्य कर्मणः लाभः मुख्यस्यैव स्यात्। फललाभे मुख्यकर्म मुख्यत्वेन, तर्हि अतिक्रमणं धर्मत्वेन गण्यते। भावे स्थितं कर्म कृत्या इति; सम्पन्ने तु कर्तरि गण्यते। यत्र गन्तव्यं इत्यादिषु, शेषं नव्यदृष्ट्या निर्दिष्टम्। तत्पुरुषसमासे—‘रामाश्रितः’, ‘धान्यार्थम्’, ‘यूपदण्ड’ इत्यादीनि दृष्टानि। ‘पञ्चगव’, ‘दशग्रामि’, ‘त्रिफला’ इत्यादयः प्रयुज्यन्ते। ब्राह्मणाभावे ‘ञि’ न प्रयुज्यते; ‘कुम्भकार’ इत्यादयः कृतेन सिध्यन्ति। ‘पञ्चगू’, ‘सौभाग्यपत्नी’, ‘मध्यान्ह’, ‘पुत्रवान्’ इत्यादयः एवं रूपेण भवन्ति। ‘भिक्षां हर’, ‘गां हर’ इत्युभे वाक्यरूपे गण्येते। ‘रामकृष्ण’, ‘द्विज’, ‘द्विद्वौ’, ‘ब्रह्मैकम्’ इत्यादीनि अवगन्तव्यानि। एवं पञ्चविधानि वैदिकक्रियापदार्थरूपाणि विवृणोति। कदाचित् स्वरविकारे, कदाचित् स्वरहानिः अपि गण्यते। धातोः अतिक्रान्तं संयोगं विशेषसंयोग इति कथ्यते। गुह्यं सारं, स्वरविकारः, स्वरांशः वा, ‘पृषोदर’ इति निर्दिश्यते। एतेषु रूपेषु छन्दसि बहुलं दृश्यते; अत्र पुनः स्पष्टीकरणं विधीयते। ये च दूरस्थाः, ते अपि ‘गतिः’ इति कथ्यन्ते। ये च निर्णयातीताः, गर्भाद्यादयः च, एवं निर्दिष्टाः। यदा धर्मकर्ता अपवादमिच्छति, तदा बहुल्येन तदपि साध्यते। ‘रात्रिः’, ‘विम्बी’, ‘कद्रू’, ‘अविष्टु’ इत्यादयः वाजसनेयिनां शब्दाः। देवाः, सर्वदेवताधिपतिश्च अपि गण्यन्ते। ‘शम्यताम्’ इति, ‘नः मुखेभ्यः किञ्चिदपि न बाध्येत’ इत्यपि प्रार्थ्यते। ‘हिरण्येन’, ‘पुरुषः परमे व्योमनि’ इत्यादयः अपि सन्ति। ‘तस्मै यज्ञः’, ‘उपयामः’, ‘स्नात्वा गत्वा, अस्थिपच’ इत्यादयः प्रयुज्यन्ते। ‘पश्येत्’, ‘धायात्’, ‘भवेत्’, ‘मिमीत’, ‘वर्धयेत्’ इत्यादयः रूपाणि भवन्ति। ‘धत्ते’ इत्यादिप्रारंभकानि, ‘जनयति’ इत्यादीनि, ‘धारय’ इत्यादीनि अपि उक्तानि। एवं, मुनिश्रेष्ठ, वैदिकव्याकरणस्य सूक्ष्मतमा रहस्यानि, क्रियापदार्थानां प्रयोगः, स्वरविकारः, समासविचारः, फलकर्मणां भेदः, एवं च विशेषरूपाणि सम्यग् व्याख्यातानि।