शृणु, भगवन्! एकदा ब्रह्मा, दण्डधरः, रक्तं, लघु, आदिश्चैतानि अभवन्। तत्र केचित् तिर्यग्गच्छन्ति, दुर्विज्ञेयाः, दातृभूताः, भवन्ति, खादन्ति, ताडयन्ति च। अहं ते कथयामि—कियन्ति गुणाः, द्रव्याणि, क्रियाः, संयोगाश्च, लिङ्गानि च सन्ति। तत्र कुशलः, स्वयम्भूः, कर्ता, माता—न तु पिता—इति दृश्यन्ते। धनं, चन्द्रः, गाव्याः हस्तः, रथः, सुवर्णं, अन्यानि च बहूनि तत्र सन्ति। कच्चिद् चक्रात् जाताः, विषम्, वज्रं, सर्पः—एवं सर्वं विश्वं, उभयं, परस्परं च दृश्यते। पूर्वः, परः, दक्षिणः, ऊर्ध्वः, अधः—एतेषां स्थितयः। आद्यः, अन्त्यः, लघुतमः, अर्धं, त्वं अहं च—एवं व्यवहृतम्। तथैव स्वस्य परस्य विरोधः, विपर्यासः, अक्षरं च सन्ति। गार्ग्यः, नाडायनः, आत्रेयः, गाङ्गेयश्च—एते मातुलसगन्धिनः। द्वयोः कर्मणि युक्तयोः, कर्ता, स्थैर्यं, केसरं च दृश्यते। स्वार्थे चौरः, समार्थे मुखचन्द्रदर्शी स्यात्। गौः धनम्; धनवान्, आपद्गतेषु, किं प्रमाणं मीयते? माल्यधारी, तपस्वी, बुद्धिमान्, छद्मकारी—एते केवलं विषयतो व्यवह्रियन्ते। किंचित् अपूर्णे 'समीप' इति कथ्यते। पटुजातौ, निन्दायाम्; वैद्यस्य पाशः, स्तुतौ। बहुत्वे चादिषु, अन्नमयम्; मृन्मयम्, सुवर्णमयम् च। कृष्णतरं, शुक्लतमं—किं नाम्ना? अक्षराणि तानि। प्रमाणे जानुपर्यन्तं, उभयजानुसमं च। 'कतम्', 'कत्योः'—एते संख्याविशेषणाय प्रयुज्यन्ते। 'कियत्', 'किञ्चित्', 'कियत्प्रकृतिः', 'कियन्ति'—एतत्, नारद, विज्ञेयम्। 'द्विधा', 'द्वन्द्वे', 'द्वे भागे'—संख्यायाः प्रकाराः, मुनिश्रेष्ठ। 'युग्मम्', 'त्रिकम्', च संख्यायाम् 'द्वे', 'त्रीणि' च। त्रैण, पौष्ण, टुण्डिभ, वृन्दारक, कृषीवल—एते नामानि; अवटीट, वनाट, निबिड, चेक्षुशाकिन्; विद्याथुञ्चु, बहुतिथ, पर्वत, श्रृङ्गिण; चिल्ल, चिपिट, चिक्व, वातूल, कुटप; ऊर्णायुः, मरूत, एकाकी, चर्मण्वती; आसंदी, वञ्च, चक्रिवत्, तुष्णीका, जल्पतकी; शन्त, शान्ति, शम्यशन्त, शम्योहंयु, शुभंयु—एवमादीनि अपि। भवति, बगभूव, भविता, भविष्यति, भवत्, अभवत्, भगवत्, भवेक्च; अत्ति, जग्हास, अत्तात्, स्यति, अत्त्वा, ददत्, द्विरघस, दात्स्यत्; दिदेव, देविता, देविष्यति, अदीव्यत्, दीव्येत्, दीव्यात्; सुनोत्, असुनोत्, सुनुयात्, सूयात्, अशावित्, असोष्यत्, उतुदति; अतौत्, सीदत्, ओत्स्यत्, इति, रुणद्धि, रूरोध,roddhā, रोत्स्यति; तनोति, ततान, तनिता, तनिष्यति, तनोत्, अतनोत्, तनुयात्; अक्रीणात्, क्रीणात्, क्रीणीयात्, क्रीयात्, अक्रैषीत्, अक्रेष्यत्, चोरयति, चोरयामास, चोरयिता, चोरयिष्यति, चोरयतु—एतानि क्रियापदानि। कर्मसमूहस्य मध्ये, मुनिवर, 'बोभूयते' इति पण्डितः कथ्यते। यदा धातुः अनुदात्तः, तथा क्रियाविकारे अपि। कर्तरि परस्मैपदं, वैयाकरणैः, कर्त्रर्थे, अन्यत्र तु न। एवं, भगवन्, एषा गुणद्रव्यकर्मलिङ्गसंख्या, नामरूपविचारयुक्ता, व्याख्या।