शृणु, भगवन्! संहितायां वर्णानां संयोगविचारः विधीयते। तत्र न कदाचित् ‘र’ अथवा ‘ह’ इत्येतयोः द्विगुणनं भवति। चतुर्थः तृतीयेन सह, द्वितीयः प्रथमेनेति क्रमः स्थाप्यः। यदि परं पदं समाप्त्यां तिष्ठेत्, तर्हि पूर्वं अनन्तरूपं स्यात्। वर्णसमूहस्यान्त्यवर्णाः, श, ष, स च, अथवा तैः संयुक्ताः, विशेषतया निर्दिष्टाः। तृतीयश्चतुर्थयोः, चतुर्थानन्तरं पदं च, अनुस्वारः, उपध्मानीयः, मूर्धन्यश्च, तेषां पश्चात् क्रमेण दृश्यन्ते। यत्र यत्र संयोगः दृश्यते, तत्र च पदान्ते व्यञ्जनं, तत्रोच्चारणे स्वरस्योन्नतिः, दीर्घत्वं च भवति। संयोगात्परं यदस्ति, तत्सर्वं संयोगाधीनं विज्ञेयं। पदान्ते अनुस्वारः, स्वसंबन्धिन्युपसर्गेऽपि, पादारम्भे, अन्यपादारम्भे, संयोगे, अवग्रहे च, सः अन्वर्थमेव तिष्ठेत्। पादारम्भेऽपि, विनाभेदं, संयोगान्ते स एव स्थितः। शेषस्वरः, ‘हृ’ वर्णः, अथवा अस्पष्टद्वयं पादारम्भे, यथास्थानं नीचैव भवति। यः संयोगे तिष्ठति, स अपि नीचैव। ‘प्रिय’, ‘दूत’, ‘घृत’, ‘चित्त’ इत्यादीनि, ‘अति’ इत्यपि, नीचस्वरे उच्चार्यन्ते। शतशब्देषु, शुद्धेषु च, पाठः नीचात् उच्चस्वरं गच्छति। ‘विश्वानर’ इति अक्षरः, ‘ओ’ वर्णश्च, स्वरितेन उच्चार्येतां; अन्येऽपि तथैव, हे नराः। यत्र द्विस्वरः प्रयुज्यते, तत्र ह्रस्वः दीर्घवत् कर्तव्यः। निमेषकालः मात्रा कथ्यते; अन्ये तु विद्युत्स्फुलिङ्गसमयो मात्रा इति मन्यन्ते। ऋग्वेदस्य स्वराः, समसंयोगयुक्ताः च, एवं केचित् प्राहुः। आद्याक्षरात् पदान्तं स्वरप्रयोगः प्रवर्तते इति विद्वांसः जानन्ति। चत्वारि पादारम्भाणि बोधनीयानि, इति मम मतम्। ह्रस्वानन्तरं, पादारम्भे, बालयुतं यदनुगच्छति, तदपि पूर्वे भवति। चतुर्णां पादारम्भाणां मध्ये, मात्रा एव विरामः स्यात्। अन्येषां तु अर्धमात्रा, केषांचित् अणुमात्रा स्यात्। ‘प’ इत्यत्र, परं वर्णः तस्यैव वर्गीयः; स्पृष्टेषु तु, परमो भवान् प्रयुज्यते। ‘अ’ वर्णः रक्तः इति केचित्, ‘त’ वर्णेन सह वर्णितः। पूर्वस्य अर्धमात्रा, न्यूनमात्रया दीर्घीक्रियते। रेफः, रङ्गः, लोपः, कदाचित् अनुनासिकत्वं च, दृश्यते। सः मृदुः, द्विमात्रः च; ‘दधन्वा’ इति दृष्टान्तः। एवं रङ्गः प्रयुज्यः, इति मम मतं, हे नारद। चतुर्णां पादानां मध्ये, दश पदान्ताः निर्दिष्टाः। स्वरमात्रे यत्र तिष्ठति, तत्र व्यञ्जनं न भवति। व्यञ्जनं रत्नवत्, स्वरः सूत्रवत् बोध्यः। तत्र व्यञ्जनं दुर्बलम्, स्वरः तु बलवान्। जिह्वामूलं, ओष्ठ्यं, षड्विधश्च सस्यानां गमनं बोध्यम्। तत्र विसर्गः विज्ञेयः, तालव्यः अपि सृज्यते। विस्तारः व्यञ्जनात्मकः कथ्यते, संनिकर्षः स्वरात्मकः। यत्र यत्र विस्तारः, तत्र तदेव स्वरात्मकं नाम्ना निर्दिश्यते। एवं स्वरान्तं यद्भवति, तद्विज्ञेयम्, अस्पष्टसस्यानां वर्जनात्। एवं, भगवन्, वर्णसंयोगस्य, स्वरस्य, मात्रायाः, उच्चारणस्य च रहस्यानि, यथाक्रमं निर्दिष्टानि, श्रद्धया शृणु।