शृणु, भगवन्, स्वरविज्ञानस्य रहस्यं यथोक्तं नाट्यशास्त्रे। स्वरान्तरेषु यः संयमः स्यात्, स त्रिविधः—लघुः, दीर्घः, त्वरितश्च। यत्रोन्नतः स्वरः, तत्र दीप्तिः ज्ञेया, तथा स्वरितेऽपि दीप्तिं मनीषिणः विदुः। स्वराः अपि त्रिविधाः—उदात्ताः, अनुदात्ताः, स्वरितसंयुक्ताश्च। अधुना त्रयः स्वरभेदाः पाठे प्रकाश्यन्ते। यः स्वरः उदात्तः इति कथ्यते, सः तत्क्षणादेव स्वरितेनानुगम्यते। यदा कस्यचित् अक्षरस्य स्वरः अतीतः भवेत्, सः स्वरितः इति निर्दिश्यते, स च द्विविधः प्रोक्तः। अयं स्वरः सप्तविधः विज्ञेयः, यथासन्दर्भं संकेततः। सप्त स्वरान् यथाश्रवणं दक्षिणकर्णेन योजयेत्। न हि किञ्चिद् उच्चात् उच्चतरं, न च निचात् निचतरम्। यद् उच्चनिचयोः मध्ये भवति, तद् 'सम' इति परम्परया कथ्यते। उदात्ते निःषादगान्धारौ अन्तर्भवन्ति, अनुदात्ते ऋषभधैवतौ। यत्र कण्ठ्याः, तालव्याः, मूर्धन्याः, तथा जिह्वामूल्याः ध्वनयः सन्ति, तत्र स्वभावतः शीघ्रं, स्पष्टं, स्थिरव्यञ्जनैः उच्चार्यन्ते। एतेषां स्वराणां लक्षणानि पृथक् वर्णयामि। यदपि अक्षरं 'क' अथवा 'व' इत्यन्वितं भवेत्, तदपि स्वरितं स्यात्। यत्र यत्र 'इ' वर्णः उदात्तः स्यात्, कदाचित् 'प' तथा 'व' मध्ये, तत्र अपि विशेषः। यत्र 'ए' वा 'ओ' द्वयोः उदात्तयोः संयोगात् जायते, अथवा 'अ' स्पष्टतया उच्चार्यते, तत्रापि विशेषः। यदुदात्तस्य अनन्तरं छन्दसि दृश्यते, तत् स्वरितं भवति। यत्र अवग्रहात् शीघ्रं स्वरितः स्यात्, यत्र 'इ' अन्येन 'इ' संयुक्तः दृश्यते, यत्र स्वरयोगे स्वरितः स्यात्—स्वत एव वा संयोगतः—सः स्वरः पाठारम्भे मुख्यः, शीघ्रं उच्चार्यते। यदा ध्वनिः लुप्यते, तदा निग्रहः भवति, मिश्रः स्वरः 'हीगोवर्ण' इति कथ्यते। यदि एका उदात्ता वर्णात् पूर्वं अन्यः कश्चन वर्णः दृश्यते, तत्र चत्वारः आद्याः स्वराः 'कंस', 'पुं', 'स्फुटि' इत्यादयः शास्त्रानुसारं विख्याता। यदा पदस्य अन्ते 'इ' भवति, तदनन्तरं 'उ' वर्णः अन्यपदे आरभ्यते, यदा च 'इ' अन्ते द्वौ 'उ' वर्णौ अन्यपदे स्युः, तदा त्रयो दीर्घस्वराः विज्ञेयाः, तथैव यत्र वर्णसंयोगे दीर्घत्वं दृश्यते। यदि अनेकानाम् उदात्तानां मध्ये अनन्तरं अनुदात्तः स्यात्, यत्र द्वौ वा अधिकाः उदात्ताः स्युः, तत्र 'र्' अथवा 'ह्' द्वयमपि कदापि न भवति। चतुर्थः तृतीयेन सह, द्वितीयः प्रथमेण सह दृश्यते। पूर्ववर्ती अनन्तः स्यात् यदि परवर्ती अन्ते भवति। वर्णानां समूहस्य अन्त्यवर्णाः, 'श', 'ष', 'स' च, अथवा ये अन्त्यवर्णैः संयुक्ताः, तेषां च तृतीयचतुर्थौ तथा चतुर्थानन्तरं यः शब्दः, तत्रानुस्वारः, उपध्मानीयः, मूर्धन्यः च कदाचित् क्रमशः दृश्यन्ते। यत्र संयोगः दृश्यते, पदस्य च अन्ते व्यञ्जनम्, तत्रापि विशेषः। यत्र संयोगः, तत्र स्वरः उच्चीयते, तथैव दीर्घत्वं लभते। संयोगात् परं यत् दृश्यते, तदपि संयोगेन नियोज्यते। पदान्ते यः अनुस्वारः, स्वसन्धौ च यः उत्पद्यते, सः अपि विशेषेण विज्ञेयः। एवं, भगवन्, स्वराणां विज्ञानं, तेषां भेदाः, योगः, लक्षणानि च, नाट्यशास्त्रेण सम्यक् प्रतिपादितानि।