शृणु, भगवन्, संगीते स्वरवर्णानां विशिष्टलक्षणानि ऋषिभिः प्रतिपादितानि। गान्धारः सुवर्णवर्णः, मध्यमः च मल्लिकापुष्पसदृशः शुभ्रः इति वर्ण्यते। निःसादः तु सर्ववर्णेषु गण्यते, एतेषां स्वरवर्णानां लक्षणानि स्मृतानि। ऋषभः च धैवतश्च—एतौ द्वौ क्षत्रियभावेन समुपलक्षितौ। शूद्रभावस्तु अर्धनियमेन निश्चितः, तस्य पतितत्वे संशयो नास्ति। यदा निःसादः मन्द्रस्वरे पतति, तदा सः शाङ्जववर्गीयः इति विज्ञेयः। ऋषभः निःसदेन सह यः पञ्चमः, सः तादृशः कथ्यते। धैवतस्य दुर्बलत्वात्, सः मध्यमग्रामः इति प्रसिद्धः। यत्र धैवतं कम्पते, सः शङ्गयाम इति कथ्यते। सः साधारितः इति ज्ञेयः, पञ्चमः च कैशिकः इति स्मृतः। मध्यमे विश्रामस्थानत्वात्, कैशिकमध्यमः इति तस्य नाम। महर्षिः कश्यपः अपि कैशिकः मध्यमग्रामात् उत्पद्यते इति उक्तवान्। ‘वेति’ इत्यस्य वाद्यस्य नाम, यः गन्धर्वस्य प्रीतिकरः। द्वितीयः स्वरः गान्धारः, तृतीयः ऋषभः स्मृतः। षष्ठः निःसादः, सप्तमः पञ्चमः इति कथ्यते। अजावत्सेषु गान्धारः उच्यते, क्रैञ्चः मध्यमं घोषयति। अश्वः धैवतं उच्चारयति, गजः निःसादं घोषयति। गान्धारः नासिक्यः, मध्यमः उरःस्थः इति। ललाटात् धैवतं विज्ञेयम्, सर्वसन्धिषु निःसादः उत्पद्यते। सङ्गात् निःसादस्य उत्पत्तिः, अतः सः शाङ्जः इति कथ्यते। वृषनादसदृशत्वात्, ऋषभः इति नाम। गान्धारः सुरभिं वहति, अतः शुद्धः गान्धारः इति कथ्यते। नाभिस्थितत्वात्, मध्यमः स्वरः मध्यत्वं प्राप्नोति। पञ्चस्थानोत्पत्तेः, पञ्चमत्वं तस्य निश्चितम्। अन्ये अपि पञ्च स्वराः पञ्चभ्यः स्थानभ्यः उत्पद्यन्ते इति ज्ञेयम्। शाङ्जः स्वरः अग्नौ गीयते, ऋषभः ब्रह्मणः इति कथ्यते। त्वया पञ्चमः स्वरः गीयते, अतः तं तथैव विद्धि। आद्यस्य स्वरस्य देवता ब्रह्मा, शाङ्जस्य अपि तथैव मनीषिभिः उक्तम्। गोः प्रीतिः गान्धारः अनयने स्यात्, अतः गान्धारः इति नाम। पञ्चमस्य देवता सोमः, ब्रह्मराद्रैः स्मृतः। पूर्वोत्पन्नान् स्वरान् यः संयुनक्ति, तस्मात् एव। स्वराणां निष्ठानात्, निःसादः इति नाम। एषः सर्वान् अतिक्रामति, सूर्यः तस्य देवता इति। दारवी च गात्रवीणा च, एते द्वौ वीणाविशेषौ संगीतवंशेषु। गात्रवीणा सा इति कथ्यते, यत्र सामगाः गायन्ति। हस्तौ संयोज्य गृहीत्वा जानुपृष्ठे स्थापयेत्। प्रथमं प्रणवं पठेत्, ततः व्याहृतयः क्षिप्रम्। सर्वाङ्गुलीनि प्रसार्य, स्वरमण्डलं स्थापयेत्। पृथग् अङ्गुलीः कृत्वा, मूलं न स्पृशेत्। द्वौ यः वा अधिकमात्रौ वृद्धः, तत्र विभागं विभागज्ञः कुर्यात्। यत्र त्रयो रेखाः दृश्यन्ते, तत्र सिद्धिं घोषयेत्। एवं भगवन्, संगीतशास्त्रस्य स्वरवर्णानां रहस्यं, तेषां लक्षणानि, उत्पत्तिस्थानानि, देवताः च, ऋषिभिः सम्यग् प्रतिपादितानि।