राज्ञः आज्ञया परिचारकस्य वचनेन प्रेरितः स ब्राह्मणः पालकीं वहन् अग्रे गतवान्। स ब्राह्मणः, सर्वविद्यायाः एकमात्रपात्रम्, पालकीवाहकेन गृहीतः। स तु मन्दगमनेन तत्र सञ्चलन्, केवलं क्षणमात्रं निरीक्ष्य, पालकीं वहति स्म। तदा राजा पालकीवहनस्य विषमगमनं दृष्ट्वा विस्मितः अभवत्। पुनः स राजा पालकीमपि विषमगच्छन्तीं विलोक्य स्मितपूर्वकं हसितवान्। तदा पालकीवाहकाः ऊचुः—"स एव अग्रे गच्छति, न तु शीघ्रगमनेन।" ते पुनरूचुः—"किमर्थं त्वं श्रमं न सहसे? न त्वं स्थूलः, न च बलवानिव दृश्यसे।" तदा ब्राह्मणः प्रत्युवाच—"न अहं किञ्चित् क्लान्तः, न वा श्रान्तः; अन्यः च वाहकः नास्ति, हे राजन्।" स एवमुक्त्वा पुनः अवदत्—"देहिनां तु वाहनकाले श्रमो भारश्च जायते। बलवान् अथवा दुर्बल इति भेदोऽपि केवलं परं विवेकः।" एतदपि मिथ्यैव; भोः आर्य, मम वचनं शृणु। "उरू, जानुनी, उदरं च पालकीवहनस्य आधारभूतानि; अत्र अहं पालकीवाहकः किमर्थं स्वकीयां भूमिका आचरामि? यदि त्वं अहं च इह उपस्थितौ इति कथ्यते, तर्हि एषा व्याख्या अन्यथा करणीयाः।" सर्वे प्राणी गुणप्रवाहे बद्धाः एवं सञ्चरन्ति। अज्ञानकर्मसम्भूतैः अनन्तैः प्राणिभिः एष एव बन्धः। सर्वेषां प्राणिनां वृद्धिक्षयौ समानेन प्रकारेण न भवतः। तथापि त्वं बाल्येन वदसि; किं प्रमाणं तव भाषितस्य? "यदा एषा पालकी तव स्कन्धे स्थिताऽस्ति, तदा भारः पूर्णतः तव भवति। पर्वतः, वृक्षः, गृहं, भूमिसम्भूतं वा—एतेषां मध्ये कः महान् भारः मया न वहितः? त्वया सर्वमिदं मम सममेव वर्धितम्।" इति उक्त्वा, राजा शीघ्रं भूमौ अवतीर्य तस्य ब्राह्मणस्य पादौ गृहीत्वा पप्रच्छ—"कः त्वं, येन सेवकवेषेण स्थासि? सर्वमेतद्वद, मम श्रोतुम् उत्सुकता अस्ति।" तदा ब्राह्मणः उवाच—"यत्र कुत्रापि आगमनकर्मणां हेतुः उपयुक्त्यर्थम् एव। प्राणी शरीराद्याप्तिकामः, पुण्यपापफलभोगाय। पुण्यपापयोः कारणं कुतः इति पृच्छ्यते। देहान्तरगमनं भोगायैव। तद् वक्तुं श्रोतुं वा न शक्यते; तथापि मम जिज्ञासा जायते।" "अहं इति शब्दस्य आत्मनि प्रयोगे दोषः नास्ति, हे द्विज। आत्मन्यनात्मनि वा शास्त्रनिश्चिते वाक्ये आत्मज्ञानं न युक्तम्। एतेन सर्ववाक्यनिष्पादने कारणं अहमेव। तथापि 'अहं वाक्' अथवा 'अहं वक्ता' इति वक्तुं न युक्तम्। अतः राजन्, अहं कुतः 'अहं' इति संबोधयामि?" "एष शरीरे 'अहं' न, न च अन्येषु; तथापि एवं वक्तुम् इच्छति। तर्हि, कः त्वं, कः अहम्? एषा वाणी निष्फला। अयं च तव लोकः, हे राजन्, न वास्तविकः; एवं कथ्यते। कुतः तस्मिन् वृक्षशब्दः, कुतः काष्ठशब्दः, हे राजन्? काष्ठे च, कोऽपि त्वां पालकीमध्ये प्रविष्टमिति न वदति।" एवं स ब्राह्मणः तत्त्वज्ञानं प्रतिपाद्य, राज्ञः जिज्ञासां शमयामास।