राजा कःचित्, मनसा सम्यक् स्थितः, श्रीकृष्णस्य विशालां पुरीं प्राप्नोत्। तत्र सः विशुद्धे ब्रह्मणि विष्णु-रूपे लयं गच्छति स्म। सः विषयान् उपभुञ्जानः कर्माणि च अकामतः अक्लिष्टं च अकरोत्। हे मुने, तेन सर्वदुःख-निवारणाय सिद्धिं प्राप्तवान्। त्रीविध-दुःख-शान्त्यर्थं किं वदामि तेऽधिका? तथापि मम मनः भ्रमितम्, स्थिरत्वं च कष्टेन लभते। हे सम्मान-प्रदाते, कथं मानवः एतत् दुःखं सहितुं शक्नोति, तद् ब्रूहि। सः, राजा-शुभ-कृत्यानि स्मरन्, हर्षपूर्णः वचः प्रोवाच। यस्य कथा श्रुत्वा, तव मनः मोहितं, यथास्थानं प्राप्नोति। भारतं नाम भूमिः तस्मात् ऋषभात् महात्मनः नाम्ना प्रसिद्धा। सः धर्मेण राज्यं कृतवान्, पितेव प्रजाः आनन्दितवान्। सर्वदेव-तत्त्वे मनः निवेश्य, विविधं कर्म अकरोत्। सः बुद्धिमान्, राज्यं त्यक्त्वा, पुलस्त्य-आश्रमं जगाम्। तत्र तपस्वी भूत्वा, विष्णुं पूजयामास, हे मुने। प्रत्यहं, शुद्धे जले स्नात्वा, हे नारद, सः विधिवत् कर्माणि अकरोत्। तदनन्तरं आश्रमं आगत्य, वासुदेवं जगद्-ईश्वरं पूजयामास। फलैः, पुष्पैः, तुलसी-पत्रैः, शुद्ध-जलेन च पूजार्थं उपनिन्ये। एकदा, हे महाभाग, प्रातः स्नानं कृत्वा, सः मनसा एकाग्रः अभवत्। ततः, तृषार्तः, नदी-तीरं गन्तुं सः उद्युक्तः। तत्र, यदा सा मृगी जलं पीत्वा समाप्तुं इच्छति स्म, तदा सिंहस्य गर्जनया त्रस्तः, नदी-तीरं प्लुतवती। प्रवाहेन आकृष्यमाणा, तरङ्गैः आवृत्य, सा दूरं नीतवती। गर्भ-व्यथा-विह्वला, शरीरं उच्चैः उत्थाप्य। राजर्षिः, मृग्याः दुर्दशां दृष्ट्वा, दयया स्पृष्टः। प्रतिदिनं, राजा मृगशावकं स्नेहेन रक्षितवान्। आश्रमस्य बाह्यभागे चरन्, तृणानि कुटीरेषु सञ्चिनवान्। प्रातः दूरं गच्छति, सायं आश्रमं पुनरागच्छति। तत्र, मृगः कदाचित् समीपे, कदाचित् दूरे विचरति। सः, राज्यं, पुत्रान्, बान्धवान्, सर्वं परित्यज्य, मृगशावकं चिन्तयन्। किम् वृकोऽस्मिन् मृगे भक्षयति? किम् व्याघ्रेण हतः? किम् सिंहः हन्ति? इत्येवम्। स्नेह-स्मित-वदनः, मृगशावकस्य समीपे स्थितः। कालः यथायोगं गतः, राजा अन्तं प्राप्नोत्। तस्मिन् काले, मृगशावकं पश्यन्, सः प्राणान् त्यक्तवान्। पूर्वजन्म-स्मरणात्, सः संसार-विषये व्याकुलः अभवत्, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ। तत्र, शुष्क-तृण-पर्णैः जीवनं कृत्वा। तत्र, तं शरीरं परित्यज्य, सः स्मृतियुक्तः द्विजः अभवत्। सः सर्व-विद्यायुक्तः, शास्त्रार्थं सम्यक् ज्ञातवान्। स्व-ज्ञान-लाभेन, हे महर्षे, आद्यन्तं च अवगच्छत्। उपनयनं कृतम्, गुरोः उक्तानि शास्त्राणि न जपितवान्। पुनः पुनः उक्तः अपि, केवलं मन्दं वचनं प्रोवाच।