राजा खाण्डिक्यः, केशिध्वजस्य उपदेशेन यज्ञं सम्यग् निर्वृत्तवान् इति कृतकृत्यः सन् प्रहृष्टः तम् अवदत्। ततः सः पुनः मन्त्रिभिः सह मन्त्रयामास। मन्त्रिणः तम् ऊचुः—"सम्पूर्णं हस्तिनं तस्मात् याचस्व, किंचित् अपि अवशिष्टं न भवेत्।" तदा महाबुद्धिः राजा खाण्डिक्यः सस्मितम् अवदत्—"एष उपायः, भोः मन्त्रिणः, भवताम् एव अत्र हिताय।" इत्युक्त्वा, सः केशिध्वजम् उपसृत्य तम् अभ्यभाषत। केशिध्वजः "एवं भवतु" इति प्रत्युवाच। तदा खाण्डिक्यः तम् अपृच्छत्—"यदि त्वं मे दक्षिणां दातुम् इच्छसि, किमर्थं मम राज्यं विघ्नरहितं न याचथाः?" तदा सः पुनः अवदत्—"केशिध्वज, त्वत्तः अहम् किमर्थं न याचितवान्, तद् त्वया ज्ञातव्यम्। क्षत्रियाणां धर्मः एषः—प्रजापालनम्। यत्र अहम् अशक्तः, तत्र यदि त्वया किञ्चित् कृतम्, मम दोषः नास्ति। मम एष राज्याभिलाषः जन्मलाभ-भाग्यलाभार्थमेव। सहक्षत्रियात् किञ्चित् याचना धर्मज्ञैः न अनुज्ञायते। ये पण्डिताः, रागेण आहृतचित्ताः, ते राज्यं स्पृहयन्ति। अहम् तु ज्ञानद्वारा मृत्युम् अतीत्य गन्तुम् इच्छन् एव प्रवर्ते। भाग्ययोगेन तव मनः विवेकं विस्मयं च प्राप्तम्। या बुद्धिः आत्मानम् अनात्मनि पश्यति, अनात्मानम् आत्मन्य् इति मन्यते, सा न बुद्धिः। देही, अविद्यायाः तमसि आवृतः, पञ्चभूतमयम् अस्मिन् शरीरे वसति। आकाशः, वायुः, अग्निः, आपः, पृथिवी च पृथक् तिष्ठन्ति। यद् यद् शरीरेण उपभुज्यते—गृहं, क्षेत्रं, इत्यादि—एवं पुत्रेषु पौत्रेषु च, यत् तस्मात् शरीरात् उत्पन्नम्। पुरुषः सर्वेषां शरीराणां भोगार्थं कर्म करोति। यथा मृत्पिण्डगृहम् मृदा गोमयेन च लिप्यते, तथैव पञ्चविधैः सुखैः पञ्चभोगमयं शरीरम् उपभुज्यते। अनन्तजन्मसु संसारमार्गे भ्रमन्, यदा ज्ञानस्य उष्णोदकेन रजः क्षाल्यते, तदा मोहक्लमः शमं याति, मनः प्रशान्तं निर्मलम् उपजायते। एष आत्मा मोक्षमयः विज्ञानमयः शुद्धः च। यथा जलं वह्निना न संयुज्यते, पात्रे तु स्पृशति, एवं आत्मा प्रकृतिसंयोगेन अहङ्कारादिदोषैः लिप्यते। एवम् अहम् अविद्याबीजम् उपदिष्टवान्। योगात् अन्यत् दुःखनाशनं नास्ति।" एवम् उक्ते, खाण्डिक्यः अमृतोपमया वाचा केशिध्वजम् प्रेरयन् पुनर् अवदत्—"त्वया शास्त्रार्थः क्षणेन एव विज्ञातः। यत्र मुनिः ब्रह्मसमाधिं प्राप्तः स्थितः, न पतति। विषयासक्तिः बन्धनम्, विषयविरक्तिः मोक्षः। मोक्षाय परं ब्रह्म, परमेश्वरं चिन्तयेत्। यथा कर्षणशक्त्या लौहम् आकृष्यते, तथा आत्मशक्त्या अपि। तस्य आत्मनः ब्रह्मणि योगः योग इति कथ्यते।