पञ्च महाभूतानि जलम् आकाशः वायुः अग्निः पृथिवी च इति निर्दिष्टानि। आकाशः वायुः उष्णता आपः पृथिव्यात्मकं च तत्र विहितानि। ज्ञानम् उष्मा च वायुः च—एते त्रयः शरीरस्यान्तर्गताः भावाः। प्राणः अपानः परिवर्तनं च शरीरेषु ये भावाः उत्पद्यन्ते। एते पञ्चेन्द्रियाख्याः गुणाः मनसा संचालनं प्राप्नुवन्ति। सुखदुःखयोः च तदन्यस्य च तत्त्वं तेषु दृश्यते। एते पञ्च उत्तमगुणाः ज्ञानप्राप्तये मृत्युपर्यन्तं तिष्ठन्ति। तदेव परमशुद्धिः अव्ययमहाबुद्धिः इति कथ्यते। यदा यथार्थदर्शनेन वञ्चना जायते, तदा अनन्तदुःखस्य नाशः न सिध्यति। कस्य आधारः दुःखप्रवाहः प्रवर्तते इति पृच्छ्यते। इदानीं शृणु, यत् मोक्षाय प्रवक्ष्यामि। ये मिथ्याभिः सदा मोह्यमानाः, तेषां दुःखं क्लेशः च तमः जनयन्ति। सुखस्य परित्यागः तपः, संन्यासे योगः पूर्णत्वं प्राप्नोति। दुःखनिवृत्तये एवं संन्यासः दुःखापगमाय मोक्षं ददाति। षट् च पञ्च कर्मेन्द्रियाणि वक्ष्ये। उत्पत्तिः वाक् ग्रहणं गमनं निष्क्रमणं च कर्मेन्द्रियाणि। एते एकादश बुद्ध्या मनसा सह उत्पादिताः। तथा स्पर्शः रूपं च स्वादुः गन्धः च अपि। एतेन त्रिविधावस्थायाः क्रमशः उत्पत्तिः। यत्र त्रैवेद्यं प्रतिष्ठितं सर्वकर्मसिद्धये। सत्त्वगुणः मनसि कदाचित् अकस्माद् अपि जायते। रजसः लक्षणानि कारणेन वा अकारणेन वा दृश्यन्ते। तमसः विविधा गुणाः किञ्चित् प्रकारेण स्थायिनः। यः कर्मणां अप्रियफलैः न लिप्यते, स कमलपत्रमिव जलेन अस्पृष्टः भवति। यदा सः विमुक्तः सुखदुःखयोः परित्यागं कृत्वा लिङ्गरहितः परमं पदं प्राप्नोति। यदा पुण्यस्य क्षयः पापस्य नाशः शरीरिकारणफलस्य विनाशः च स्यात्—यथा ऊर्णनाभिः तन्तुषु क्षीणेषु स्थित्वा यथेष्टं गच्छति वा, यथा मृगः पुरातनशृङ्गं त्यजति, यथा सर्पः चर्म त्यजति, यथा मत्स्यः कूपात् पतित्वा त्यज्यते, यथा पक्षी बलवन्तं भूमौ पतति—एवं सः विमुक्तः सुखदुःखयोः त्यागेन लिङ्गरहितं परमं पदं प्राप्नोति। सर्वं विचिन्त्य, तत्त्वं ज्ञात्वा, परमसन्तुष्टः सः शोकमुक्तः आसीत्। अस्मिन् लोके किञ्चन मां न दहति—इति स्वयम् एव राजा उक्तवान्। दुःखानि अनुभूय अपि अदुःखितः सः विमुक्तः अभवत्, यथा मिथिलाधिपः कपिलं दृष्ट्वा। पुनः स्नेहेन महात्मा सानन्दनं पप्रच्छ। “ब्रूहि मे, भगवन्, शरणागताय, करुणासिन्धो!” इति। “किं जन्मजराद्युपायः गर्भादिषु प्रवर्तते?” इति अपृच्छत्। एकमेव परं उपायः भगवत्प्राप्तिः इति निश्चितम्। तस्य प्राप्त्युपायज्ञानं कर्म च उक्तम्। ब्रह्मविवेकसमुत्थं परमज्ञानं शब्दब्रह्मपरम्परारूपं ज्ञेयम्। तत् इदानीं मया स्पष्टं वक्तव्यम्, शृणु।