दुःखदुःखैः समाकृष्यमाणाः गजवाहकैः गजाः इव जनाः आपद्भिः नीयन्ते। ते च अधिकतरं दुःखं प्राप्य, सुखं परित्यज्य, मृत्युवशं यान्ति। यः कश्चन सर्वं परित्यज्य प्रयाति, स क्षणेन गच्छति, न च पुनः प्रतिनिवर्तते। एतद्विदित्वा कथं प्रमोदः स्यात्? ह्यस्य नाशिनि अपि न शान्तिः विद्यते। एवं दृष्ट्वा राजा विस्मितः अभवत्, पुनः च एवं पप्रच्छ—यदि एवं, अविद्या वा विद्या वा किमर्थं कार्यम्? प्रमत्तः वा अप्रमत्तः वा, कः भेदः? कस्य कृते कर्म कर्तव्यम्? किमत्र सत्यम्? तदा मुनिः पञ्चशिखः सौम्यैः वाक्यैः शमयन् उवाच—एतदपि शरीरेंद्रियमनसां संयोगः। पञ्च महाभूतानि जलं, आकाशः, वायुः, अग्निः, पृथिवी च। आकाशः, वायुः, तेजः, आपः, पृथिव्यात्मकं च। ज्ञानं, तेजः, वायुः—एते त्रयः शरीरस्य अंशाः। प्राणः अपानः विकारः शरीरसंबन्धिनः च अत्र उत्पद्यन्ते। पञ्चेन्द्रियाणि मनसा नीयमानानि, सुखदुःखसमाख्याता, न च सुखदुःखयोः मध्ये यत्। एते पञ्च गुणाः मृत्युपर्यन्तं ज्ञानस्य प्राप्तये तिष्ठन्ति। तत् परं शुद्धिं चाक्षयं महाबुद्धिं च कथ्यते। मिथ्यादर्शनात् अनन्तं दुःखं न निवर्तते। कस्य आधारात् दुःखस्रोतः प्रवर्तते? शृणु, मोक्षार्थं वक्ष्यामि। ये सदा मिथ्यया मोहिताः, तेषां दुःखम् अन्धकारं च जायते। सुखत्यागः तपः, योगः संन्यासे सम्पूर्णः। दुःखनिवृत्तये एवं संन्यासः दुःखापगमाय मोक्षाय च। षट् च पञ्च कर्मेन्द्रियाणि वक्ष्यामि। उत्पत्तिः, वाक्, ग्रहणम्, गमनम्, विसर्गः—एते कर्मेन्द्रियाणि। एते एकादश बुद्ध्या मनसा च उत्पादिताः। स्पर्शः, रूपम्, रसः, गन्धः च—एवमेव। येन त्रिविधं भावं क्रमशः जायते। यत्र त्रयो वेदाः प्रतिष्ठिताः, सर्वं साधयन्ति। सत्त्वगुणः मनसि उत्पद्यते, कुतश्चित् वा अकस्मात् वा। रजःलक्षणानि दृश्यन्ते, कारणेन वा अकारणेन वा। तमसः गुणाः नानाविधाः किञ्चित् किञ्चित् स्थिताः। सः कर्मणां अप्रियफलैः न लिप्यते, पङ्कजपत्रं जलैः इव। स मुक्तः सुखदुःखयोः त्यागं कृत्वा, निरुपलक्षः परं पदं प्राप्नोति। यदा पुण्यं क्षीणं, पापं नष्टं, शरीरकारणफलानि च विनष्टानि—यथा ऊर्णनाभिः सूत्रक्षये स्थित्वा वा यथाकामं गच्छति—यथा मृगः पुरातनं शृङ्गं त्यजति, वा सर्पः त्वचं विसृजति—यथा मत्स्यः सरसि पतितः परित्यज्यते, पक्षी च बलवाञ्श्च पतति—एवं सः मुक्तः सुखदुःखयोः त्यागं कृत्वा, निरुपलक्षः परं पदं प्राप्नोति।