राजा एकदा चिन्तायाम् अवस्थितः तत्त्वज्ञानस्य, विद्यायाः, तपस्याः, वा बलस्य किमर्थम् इति पृष्टवान्। तत्र साधारणजनैः दुःखम् अनुभूयते, यथा शरीरम् दण्डैः आहतम् पुनः पुनः प्रतिनिवर्तते। मासाः, वर्षाणि, तिष्यः, शीतोष्णम्, सुखदुःखानि—मृत्युनाः विनष्टानि, जरया अभिभूतानि। इन्द्रियाणि, मनः, प्राणः, रक्तम्, मांसम्, अस्थि—लोकव्यवहारस्य आयोजकः, दानधर्मफलस्य प्राप्तिः—एतेषां कारणानां चिन्तनं यथावत् मनसि कृतम्। यः एतानि समीक्ष्य यथावत् कथयति, तस्यापि सर्वे प्राणी दुःखैः पीडिताः। विपत्तिभिः तैः अपाकृष्टाः यथा गजाः गजपतिभिः। अधिकं दुःखम् प्राप्त्वा, सुखं परित्यज्य, मृत्युवशं गच्छन्ति। यः सर्वं त्यक्त्वा निर्गच्छति, सः क्षणेन गच्छति, न पुनः प्रतिनिवर्तते। एतद् दृष्ट्वा कथं हर्षः स्यात्? विनाशे अपि शान्तिः नास्ति। राजा एतद् दृष्ट्वा विस्मितः पुनः प्रश्नयाम् आरभत—यदि एवं, अज्ञानम् वा ज्ञानम् वा किं साधयेत्? प्रमत्तः वा सावधानः, किं भेदः? कस्य कृते कर्म कर्तव्यम्? सत्यं कः निर्णयः? तदा महर्षिः पञ्चशिखः शमयन् इदं अवोचत्—एष अपि शरीरस्य, इन्द्रियाणां, मनसः च संयोजनम् अस्ति। पञ्च महाभूतानि—अपः, आकाशः, वायुः, अग्निः, पृथिवी। आकाशः, वायुः, ऊष्मा, स्नेहः, पृथिव्याः तत्त्वम्—एतेषु शरीरस्य त्रयं—ज्ञानम्, ऊष्मा, वायुः—संघातः। प्राणः, अपानः, परिवर्तनम्, देहस्य तत्त्वानि उत्पद्यन्ते। पञ्च इन्द्रियाणि गुणाः, मनसा नीतानि। सुखदुःखानि तथा न सुखं न दुःखम्—एवं तानि कथ्यन्ते। एषां पञ्चानां गुणानां, मृत्युपर्यन्तम्, ज्ञानप्राप्त्यर्थम् स्थितिः। तत् परमशुद्धिः, अक्षरं महद् बुद्धिः इति कथ्यते। दुष्टदर्शनात् अनन्तं दुःखम् न निवर्तते। दुःखस्य प्रवाहः किं आश्रित्य तिष्ठति? शृणु, मोक्षाय इदं वक्तव्यम्। ये मिथ्याभिः नित्यं मोहिताः, तेषां दुःखम्, तमः च, क्लेशः। सुखस्य परित्यागः तपः; योगः पूर्णत्यागे सिद्धः। दुःखनिवृत्त्यर्थम् एवं त्यागः विपत्तेः मोक्षाय नयति। अधुनाः षट् च पञ्च कर्मेन्द्रियाणि कथयामि। जननम्, वाक्, ग्रहणम्, गमनम्, विसर्गः—एतानि कर्मेन्द्रियाणि। एवं एते एकादश बुद्ध्या मनसा च उत्पादिताः। स्पर्शः, रूपम्, स्वादः, गन्धः अपि। यैः त्रिविधं स्थितिः क्रमशः जायते। यत्र त्रिविधाः वेदाः स्थिताः, सर्वं साधयन्ति। एवं महर्षिः पञ्चशिखः तत्त्वज्ञानं, शरीरस्य संघटनम्, दुःखस्य प्रवाहम्, मोक्षस्य उपायम्, कर्मेन्द्रियाणां च स्वरूपम् राज्ञे सम्यक् उपदिष्टवान्।