मोहवशात् सः आत्मानं स्वयमेव आत्मत्वेन मन्यते, यः तु न परमदृष्टिः, न च सत्यदृष्टिः। यथा च राजा आत्मानं अजरं अमृतं च मन्यते, एवं सः अपि मन्यते। कस्य आधारः स्यात् यः संसारस्य निश्चितं प्रवृत्तिं घोषयेत्? प्रत्यक्षं च शास्त्रं च विरुद्धे, दैवम् अपि निश्चितं न भवति। नास्तिकदृष्ट्या शरीरस्य अन्य आत्मा नास्ति इति कथ्यते। पूर्वजन्मस्मृतिः, चुम्बकः, सूर्यकान्तमणिः, जलस्य अवग्रहः च—एते च मृत्युः अनन्तरं कर्मणां उपशमः—एव प्रमाणानि परिगण्यन्ते। अव्यक्तस्य व्यक्तेन सह किञ्चित् साम्यम् न दृश्यते। यदा तद् मनः नष्टं दग्धं च भवति, तदा सः मृत्युस्वभावं गच्छति। रूपेण, जन्मना, श्रवणेन, अर्थेन वा अन्यः यदा लभ्यते, तर्हि यदि एवं, ज्ञानस्य, विद्यायाः, तपसः, वा बलस्य का उपयोगिता? अत्र अपि, अन्यैः सामान्यजनैः क्लेशो भवेत्। यथा दण्डैः शरीरं ताडितं स्यात्, तथापि पुनः प्रत्यागच्छेत्। मासाः, वर्षाणि, तिष्यनक्षत्रं, शीतोष्णे, सुखदुःखे च—एतानि सर्वाणि मृत्युनाऽपि विनाशितानि, जरया च पीडितानि। इन्द्रियाणि, मनः, प्राणः, रुधिरं, मांसं, अस्थि—एते लोकव्यवहारस्य व्यवस्थापकाः, दानधर्मयोः फलप्राप्तिः च—एवं मनसि अनेकानि कारणानि सम्यग् विचिन्त्यन्ते। यः तानि चिन्तयन्ति, तानि सम्यक् भाषन्ते, अपि च, सर्वे भूतानि एतेन दुःखरूपेण पीड्यन्ते। विपत्तिभिः ते आकृष्यन्ते, यथा द्विपा द्विपालैः। महान् दुःखं संप्राप्य, सुखं परित्यज्य, मृत्युवशं यान्ति। यः कश्चित् गच्छति, सर्वं परित्यज्य, क्षणेन गच्छति, न पुनरागच्छति। एतद् दृष्ट्वा कुतः हर्षः? ह्यस्य विनाशेऽपि न शान्तिः अस्ति। राजा एतत् दृष्ट्वा विस्मितः अभवत्, पुनः च पप्रच्छ—यदि एवं, तर्हि अज्ञानस्य वा ज्ञानस्य किम्? प्रमत्तः वा अप्रमत्तः, किं भेदः स्यात्? कस्य कृते कर्म कर्तव्यम्? कः निश्चयः अत्र सत्यम्? तदा मुनिः पञ्चशिखः मधुरया वाचा शमयन् उवाच—एष अपि शरीरस्य, इन्द्रियाणां, मनसः च संयोगः एव। पञ्चधा भवन्ति तत्वानि—आपः, आकाशः, वायुः, अग्निः, पृथिवी च। आकाशः, वायुः, उष्मा, आप्, भूमिः—इत्येतानि। ज्ञानम्, उष्मा, वायुः—एते त्रयः शरीरस्य अङ्गानि। प्राणः, अपानः, विकारः, च शरीरधातवः अत्र उत्पद्यन्ते। एते पञ्च—इन्द्रियाणि—मनसा अधिष्ठिताः गुणाः। सुखं, दुःखं, न च सुखदुःखम्—इत्येतानि कथ्यन्ते। एते पञ्च उत्तमगुणाः, मृत्युपर्यन्तं ज्ञानसिद्धये तिष्ठन्ति। तत् परं शुद्धतमम् उच्यते, अक्षयं महाबुद्धिः। मिथ्यादृष्ट्या अनन्तदुःखस्य न निवृत्तिः। किं आश्रित्य दुःखधारा प्रवर्तते इति?