तस्मिन् मण्डले आसुरी तदक्षयं पदम् अवाप। तत्र कपिली नाम ब्राह्मणी गृहीणी आसीत्। सा ततः कपिलित्वम् अवाप्तवती, दृढबुद्धिः च अभवत्। तस्या: कपिलित्वं सर्ववस्तुषु परविद्या आसीत्। सा शतं गुरून् उपगम्य, तर्केण तान् विमोहयामास। शतं गुरून् परित्यज्य, सः यस्य अनुयायी अभवत्। सः तस्यै परमोच्च्युतिम् उक्तवान्, या सांख्यशास्त्रे निर्दिष्टा। सः कर्मणः वैराग्यं वर्णयित्वा, पूर्णं वैराग्यं अपि उक्तवान्। या मोहः सुखरहितः, सः विनाशकारी, चञ्चलः, अनित्यश्च। शास्त्रसमर्थितं परं तत्त्वं अपि सः प्रतिपादयन् प्रत्याख्यातः। सः मोहात् आत्मानं आत्मा इति मन्यते, सा न परा दृष्टिः। यथा राजा आत्मानं अजरं अमरं च मन्यते, तथैव सः। कस्य आधारस्य उपरि संसारगतिम् निश्चयेन वक्तुम् शक्यते? प्रत्यक्षं च शास्त्रं च विरोधि, दैवम् अपि अनिश्चितम्। नास्तिकदृष्ट्या शरीरस्य अन्यः आत्मा नास्ति। जातिस्मरणं, चुम्बकः, सूर्यकान्तः, जलस्य अवग्रहः च— मृत्युपश्चात् कर्मणां निवारणं— एते प्रमाणानि इति मन्यन्ते। अव्यक्तं हि व्यक्तेन सह किंचित् न दृश्यते। यदा मनः नष्टं दग्धं च भवति, तदा सः मृत्युस्वभावं गच्छति। रूपेण, जन्मना, श्रवणेन, अर्थेन च अन्यः यदि लभ्यते— यदि एवं, तर्हि ज्ञानस्य, अध्ययनस्य, तपसः, बलस्य च किम् प्रयोजनम्? अत्र साधारणजनैः अन्यैः दुःखं प्राप्यते। यथा दण्डेन ताडितं शरीरं पुनरागच्छेत्, तथैव। मासाः, वर्षाणि, तिष्यनक्षत्रम्, शीतोष्णे, सुखदुःखे च— मृत्युनाऽभिभूताः जरया च पीडिताः, इन्द्रियाणि, मनः, प्राणः, रक्तम्, मांसम्, अस्थि च— लोकव्यवहारस्य व्यवस्थापकः, दानधर्मयोः फलप्राप्तिः— एवं बहवः कारणानि मनसि सम्यग्विचार्यन्ते। ये तानि चिन्तयन्ति, यथावत् भाषन्ते च, तथापि सर्वे प्राणिनः एभिः दुःखैः पीड्यन्ते। ते आपद्भिः आकृष्यन्ते, यथा गजाः गजपतिभिः। महत्तरं दुःखं प्राप्य, सुखं परित्यज्य, मृत्युवशं यान्ति। यः कश्चित् सर्वं परित्यज्य गच्छति, सः क्षणेन गच्छति, न पुनरागच्छति। एतद् दृष्ट्वा, कुतः प्रमोदः? ह्यस्य विनाशे अपि न शान्तिः अस्ति। राजा एतद् दृष्ट्वा विस्मितः पुनः पृष्टवान्— यदि एवं, तर्हि अविद्या वा विद्या वा किम् करिष्यतः? प्रमत्तः अप्रमत्तः वा, कः भेदः? कस्य कृते कर्म कर्तव्यम्? कः निश्चयः अत्र सत्यम्? तदा मुनिः पञ्चशिखः शमयन् वचनैः उवाच— एष अपि शरीर-इन्द्रिय-मनसां संयोगः।