इन्द्रियाणि ज्ञानस्य प्रकाशाय सह शुद्धया बुद्ध्या प्रवर्तन्ति। सत्त्वं गुणान् उत्पादयति, क्षेत्रज्ञः तु तेषां साक्षी भवति। न हि सत्त्वस्य नापि क्षेत्रज्ञस्य वास्तविकं आधारं विद्यते। यदा मनसा सम्यक् रश्मीन् संयम्यति, तदा मुनिः स्वात्मनि नित्यं रममाणः स्वाभाविकं कर्म त्यजति। यथा जलनिवसः पक्षी जलस्य स्पर्शेन न सिञ्च्यते, तथा स्वभावेन स्वबुद्ध्या पुरुषः स्वनिजे स्थाने निवसति। ध्यानोपायेन युक्तः सततम् गुणान् उत्पादयति। तेषां विनाशे पुनरागमनं नास्ति, निरोधः न दृश्यते। केचित् तं निरोधं इति निष्कर्षयन्ति, अन्ये तु भिन्नमताः भवन्ति। एवं हृदयग्रन्थिः दृढः चिन्ताबुद्धिसंयुक्तः अस्ति। यथा अशुद्धाः जनाः पूर्णं शुद्धं नदिं शुद्ध्यर्थं उपगच्छन्ति, तथा यः महतीं नदीं तर्तुं जानाति, स दुःखं न प्राप्नोति; अन्यथा तु दुःखमस्ति। एवं आत्मविदः मोक्षविद्याया उत्तमं ज्ञानं लब्ध्वा, स्थिरया बुद्ध्या निरीक्ष्य तस्मात् शान्तिं प्राप्नुवन्ति। तत्त्वविचारमणः स्थिरचित्तः सत्यं पश्यन्, कामरहितः, विच्छिन्नेषु, दुर्गमे, अशुद्धात्मसु, तत्र तत्र, तं ज्ञात्वा, विद्वांसः तदेव कर्तव्यं मन्यन्ते। न हि कस्यापि उच्चतरः मार्गः अस्ति; यदा धर्मः अस्ति, तदा विषमता नास्ति। तस्य न दुःखं न सुखं; कुतः कर्मजन्यं सुखदुःखं? तत्र कौशलिनं दृष्ट्वा न शोचति; यदि भयमपि जायते, तत् सदा क्षणिकं एव। हे ब्रह्मन्! यं ज्ञात्वा पुरुषः त्रिविधं दुःखं विमुक्तः भवति, यं ज्ञात्वा महर्षयः इह नित्यं सिद्धिं प्राप्नुवन्ति, महर्षयः ज्ञानतृप्ताः, तेषां मनः मोक्षे स्थितम्, जन्मदोषं क्षीणं कृत्वा स्वस्वरूपे स्थिताः। सर्वकर्मसु विरक्तः, शान्तिकर्मसु अपि, इन्द्रियसमूहं संयम्य, मुनिः दारुवत् उपविशति। न रूपं पश्यति नेत्रैः, न स्वादु प्राप्नोति जिह्वया। स दृढसंकल्पः, पञ्चविधं विक्षेपजन्यं विषयसमूहं न इच्छति। स मनः विक्षिप्तं पञ्चेन्द्रियैः सह संयम्यति। दृढनिश्चयः पूर्वं ध्यानमार्गे मनः द्रढं नियोजयेत् शीघ्रं। पूर्वो ध्यानमार्गः विस्तारतः, तस्य च दोषाः वर्णिताः। स त्वरितं विद्युत् मेघे यथा समुद्रसीमां गच्छति, एवं तस्य मनः ध्यानमार्गं अनुसरति। पुनः मनः वायुमार्गे वायुवद् विचरति। ध्यानज्ञः पुनः ध्यानं कृत्वा मनः स्थिरं कुर्यात्। समाधिस्थस्य मुनेः, ध्यानं आदौ आरब्धं भवति। मुनिः विषादं न कुर्यात्, स्वहिताय कर्म कुर्यात्। यदा जलं त्वरितं वस्तूनि सिञ्चति, तदा तानि पूर्णं न सिञ्च्यन्ति। किन्तु शनैः शनैः जलस्य प्रवाहेन सर्वं सिञ्च्यते।