बुद्धिः पुरुषे स्थित्वा त्रिभिः गुणैः कार्यं करोति। सा न कदाचित् सुखदुःखयोः सहवासं करोति। गुणात्मिका बुद्धिः एतान् त्रीन् अवस्थां न अतिक्रामति। यदा बुद्धिः गुणान् अतिक्रान्ता भवति, तदा अपि सा मनसि गुणेषु प्रवर्तते। सा एव सर्वेन्द्रियाणि सदा प्रवर्तयति। यावन्तः अपि गुणाः लोके दृश्यन्ते, सर्वे ते एतेषु त्रिषु एव स्थिताः। सर्वेन्द्रियाणि पण्डितैः निग्रहीतानि भवितव्यानि। त्रिविधं विश्वदर्शनं सर्वेषां भूतानां दृश्यते। सुखसंस्पर्शः सत्त्वगुणस्य लक्षणम्; दुःखसंस्पर्शः राजसस्य लक्षणम्। यद् यत् शरीरमनोः सौख्ययुक्तं भवति, यच्च दुःखयुक्तं आत्मनः अप्रियं भवति, यच्च मोहयुक्तं अस्पष्टं क्लेशकरं च, हर्षः, प्रमोदः, आनन्दः, सुखं, मनः प्रशान्तिः च—एतानि सर्वाणि गुणैः एव संबद्धानि। असन्तोषः, विषादः, शोकः, लोभः, धैर्यं च—एतानि अपि तथैव। अवमानः, मोहः, प्रमादः, निद्रा, आलस्यं च—एतानि दोषाः सर्वे कामसंशयमूलकाः उत्पद्यन्ते। सत्त्वस्य च क्षेत्रज्ञस्य च भेदः सूक्ष्मः, यथा मशकः उदुम्बरफलः च सदा संयुक्तौ। स्वभावतः पृथक् सन्तौ अपि नित्यं सह दृश्येते। गुणाः आत्मानं न जानन्ति; आत्मा तु सर्वान् गुणान् वेत्ति। इन्द्रियाणि प्रकाशार्थं शुद्धया बुद्ध्या सह प्रवर्तन्ते। सत्त्वं गुणान् उत्पादयति, क्षेत्रज्ञः तु केवलं पश्यति। सत्त्वस्य वा क्षेत्रज्ञस्य वा न कश्चित् आश्रयः अस्ति। यः स्वमिन्द्रियाणां किरणान् यथावत् मनसा निगृह्णाति, सः मुनिः स्वात्मनि एव नित्यं रममाणः स्वाभाविकं कर्म परित्यज्य तिष्ठति। यथा जलचरः पक्षी जलस्थोऽपि न सिक्तः भवति, तथा एव पुरुषः स्वभावे स्वबुद्ध्या स्थित्वा अविचलितः भवेत्। ध्यानोपायेन प्रवृत्तः सततं गुणान् उत्पादयति। ते विनष्टाः पुनः न प्रतिनिवर्तन्ते; न च तेषां पुनः उत्पत्तिः दृश्यते। अतः केचित् तद् निरोधम् इति मन्यन्ते, अन्ये तु अन्यथा। एवं हृदयग्रन्थिः, धारणाबुद्धिसंयुक्तः, दृढः भवति। यथा मलिनाः पुरुषाः पूर्णे शुद्धे नदीतीरे शुद्ध्यर्थं यान्ति, तथा यः महतीं नदीं तर्तुं जानाति, सः न क्लेशं प्राप्नोति, अन्यथा भवति। एवं आत्मज्ञः मोक्षविद्यया युक्तः, स्थिरया बुद्ध्या निरीक्ष्य, तस्मात् शान्तिम् आप्नोति। एकचित्तेन विचारे प्रवृत्तः, सत्यदर्शी, कामरहितः, यत्र कुत्रापि दुर्लभेषु, विक्षिप्तेषु, अशुद्धात्मसु जन्तुषु, तद् ज्ञात्वा पण्डिताः तद् एव कर्तव्यं मन्यन्ते। हि कस्यापि तस्मात् परो मार्गः नास्ति, धर्मे सति न हि तत्र विषम्यं किञ्चन। तस्य न अप्रियं न प्रियं, न कर्मणः सुखदुःखे कुतः स्याताम्। एवं बुद्धेः त्रैगुण्यं, तद्व्यतिक्रमणं, गुणानां स्वभावं, आत्मनः क्षेत्रज्ञस्य च भेदं, आत्मविज्ञानस्य च परमं फलम्, शमं च, शुद्धया बुद्ध्या निरीक्ष्य, स्वात्मस्थः पुरुषः सुखदुःखयोः अतीतः भवति इति, एषा कथा प्रवहति।