श्रोत्रं श्रवणाय कल्पितम्, त्वक् स्पर्शनायोच्यते। चक्षुः दर्शनायैव स्यात्, मनः संशयस्य कारणम्। पादतलैः यद् ऊर्ध्वं च अधः च जलमध्ये च दृश्यते, तद् सर्वं ज्ञेयम् इन्द्रियविषयत्वेन। पुरुषैः अत्र इन्द्रियाणि सम्यक् अवगन्तव्यानि। यः पण्डितः एषां तत्त्वं वेत्ति, स भूतानां आगत्यन्तं जानाति। गुणैः हि बुद्धिः नश्यति, बुद्ध्या च इन्द्रियाणि अपि नश्यन्ति। एवं चलाचलम् इदं सर्वं तेन एव परिपूर्णम्। येन दृश्यते तत् चक्षुः, येन श्रूयते तत् श्रोत्रम्। त्वचा स्पर्शनं वेत्ति, बुद्धिः क्षणेन विक्रियते। बुद्धेः आश्रयात् पञ्चविधाः पृथक् अर्थाः उत्पद्यन्ते। बुद्धिः पुरुषे स्थित्वा त्रिधा व्यवहरति, सा कदाचित् न सुखदुःखयोः संयोगं करोति। गुणमयी बुद्धिः एतान् त्रीन् अवस्थां न अतिक्रामति। यदा बुद्धिः गुणातीतां गतिं गच्छति, तदा सा मनसि गुणेषु व्यवहरति। सा एव सर्वाणि इन्द्रियाणि सदा प्रवर्तयति। यानि यानि गुणाः अस्मिन्लोके, ते सर्वे त्रिषु एव स्थिताः। तस्मात् इन्द्रियाणि सर्वाणि विजिगीषुभिः निग्रहीतानि। त्रिविधं विश्वदर्शनं सर्वेषां भूतानां दृश्यते। सत्त्वगुणस्य लक्षणं सुखस्य संयोगः, रजोगुणस्य दुःखस्य संयोगः। यत् किञ्चिद् देहे वा मनसि वा हर्षयुक्तं, यत् च दुःखयुक्तं स्वविरुद्धं च, यत् च मोहयुक्तं अव्यक्तं क्लिष्टं च, प्रमोदः, हर्षः, आनन्दः, सुखं, चित्तशान्तिः, च; असन्तोषः, क्लेशः, शोकः, लोभः, धैर्यं च; अवमानः, मोहः, प्रमादः, निद्रा, अलस्यं च—एते सर्वे दोषाः कामसंशयसमुत्थानाः। सत्त्वस्य च क्षेत्रज्ञस्य च भेदः सूक्ष्मः, यथा मशकः उदुम्बरस्य च सदा संयोगः। स्वभावतः पृथक्, तथापि सदा सहैव दृश्यते। गुणाः आत्मानं न जानन्ति, आत्मा तु सर्वान् गुणान् वेत्ति। इन्द्रियाणि प्रकाशार्थं बुद्धिसंयुक्तानि प्रवर्तन्ते। सत्त्वं गुणान् उत्पादयति, क्षेत्रज्ञः तु पश्यति। न हि सत्त्वस्य क्षेत्रज्ञस्य वा कश्चित् परमार्थतः आश्रयः अस्ति। यदा यः स्वप्रभां यथावत् मनसा संयमयति, स योगी स्वात्मनि रममाणः स्वाभाविकं कर्म त्यक्त्वा वर्तते। यथा जलचरः पक्षी जलं न स्नाति, तथा स्वधर्मे स्वबुद्ध्या वर्तितव्यं। ध्यानप्रकारेण सदा गुणान् उत्पादयन्, तेषां विनाशे पुनरागमनं नास्ति, तदन्तः न दृश्यते। एवं केचित् निःश्रेयसं इति मन्यन्ते, अन्ये तु अन्यथा चिन्तयन्ति।