प्रियतमे, अहं ते परमं सुखदं तत्त्वं विस्तारयिष्यामि, यज्ज्ञानेन मनुष्यः अस्मिन्लोके हर्षं सुखं च प्राप्नोति। पृथि्वी, वायुः, आकाशः, आपः, पञ्चमं च अग्निः—एतेभ्यः सर्वं सृष्टं, तेषु एव पुनः सर्वं लीयते। यथा कूर्मः स्वाङ्गानि संहर्षयति प्रसारयति च, एवं पञ्च महाभूतानि सर्वभूतानां मूलं सन्ति। शब्दः, श्रोत्रं, त्रिच्छेदाः च—एते सर्वे आकाशात् उत्पन्नाः। रूपं, चक्षुः, त्रिविधं च पाचनं अग्नेः स्वभावाः उच्यन्ते। गन्धः, नासिका, शरीरं च—एते पृथिव्याः गुणाः। इन्द्रियाणि च मनः च, हे भारतवंशोद्भव, अस्यैव ज्ञातव्याः। श्रोत्रं श्रवणाय, त्वक् स्पर्शाय, चक्षुः दर्शनाय, मनः संशयाय कल्पितम्। यद् ऊर्ध्वे, अधः, जले च पादतलैः दृश्यते, तद् इन्द्रियज्ञानं पुरुषैः सम्यग् बोधनीयम्। यः पण्डितः एतद् एवमवगच्छति, स एव भूतानां आगमनं गमनं च वेत्ति। गुणैः ज्ञानं नश्यति, ज्ञानात् च इन्द्रियाणि अपि नश्यन्ति। एवं सर्वं—चरं स्थिरं च—तत् एव तेन व्याप्यते। येन पश्यति तद् चक्षुः, येन शृणोति तत् श्रोत्रम्। त्वचा स्पर्शं वेत्ति, बुद्धिः क्षणेन विक्रियते। बुद्धेः अधिष्ठानात् पञ्चभेदाः विषयाः जायन्ते। बुद्धिः पुरुषे स्थित्वा त्रिविधं व्यवहारं करोति। सा कदापि न सुखदुःखयोः संयोगं करोति। गुणमयी बुद्धिः एतानि त्रयाणि अवस्थाः न अतिवर्तते। यदा बुद्धिः गुणातीतं गच्छति, तदा सा मनसि गुणेषु एव प्रवर्तते। सा एव सर्वेषां इन्द्रियाणां प्रेरिका सदा। यावन्ति गुणरूपाणि अस्मिन्लोके, सर्वाणि एतेषु त्रिषु एव संन्यस्तानि। सर्वाणि इन्द्रियाणि विजिगीषुभिः निग्राह्याणि। त्रिविधा जगतः प्रतिपत्तिः सर्वेषु भूतेषु दृश्यते। सुखसंयोगः सत्त्वगुणस्य लक्षणम्, दुःखसंयोगः राजसस्य। यत् किञ्चित् शरीरे मनसि वा तव हर्षयुक्तं, यत् च दुःखयुक्तं स्वस्य अप्रियं, यत् च मोहयुक्तं अव्यक्तं विघटितं, उल्लासः, मुदिता, आनन्दः, सुखं, चित्तप्रशान्तिः—एतानि, असन्तोषः, क्लेशः, शोकः, लोभः, धैर्यं च—एतानि, अवमानः, मोहः, प्रमादः, निद्रा, आलस्यं च—एते सर्वे दोषाः कामसंशयमूलकाः उत्पद्यन्ते। सत्त्वस्य क्षेत्रज्ञस्य च सूक्ष्मा भेदः, यथा मशकः उदुम्बरः च सदा संलग्नौ। स्वभावतः पृथक्, परं तु नित्यं सहवर्तिनौ। गुणाः आत्मानं न जानन्ति, आत्मा तु सर्वान् गुणान् वेत्ति।