ये यः कर्मसु प्रवर्तन्ते, तेषां तपः क्षीयते। अत्र धर्माधर्मयोः क्रियासु नाना प्रकाराः चिन्ताः सन्ति। शुभकर्मणा शुभं प्राप्यते, तथा पापकर्मणा विपरीतम्। ये यज्ञतपसा विशुद्धाः, ब्रह्मलोकं प्राप्नुवन्ति। ये पुण्यकर्माणि कुर्वन्ति, ते तत्र एव जन्म लभन्ते। अन्ये, येषां आयुः क्षीणम्, पृथिव्यां नश्यन्ति। ते अत्रैव संसरन्ति, न चोर्ध्वगमना भवन्ति। मुनयः सर्वलोकानां पथं जानन्ति। यः धर्माधर्मयोः तत्त्वतः वेत्ति, स पण्डितः कथ्यते। तस्मात्, तपोधन, आत्मनः स्वरूपं तथा तद्विषयं मम कथय। अहं तुभ्यं परमानन्ददायकं तत्त्वं व्याख्यास्यामि। यद्विज्ञाय, नरः अस्मिन्लोके सुखं मोदं च प्राप्नोति। भूमिः, वायुः, आकाशः, आपः, च पञ्चमः अग्निः—एतेभ्यः सर्वं सृष्टं, तेषु एव पुनः लयं गच्छन्ति। यथा कूर्मः स्वाङ्गानि प्रसारयति संहरति च, एवं पञ्च महाभूतानि सर्वभूतानां कारणानि भवन्ति। शब्दः, श्रोत्रं, त्रयश्च नाड्यः—एते सर्वे आकाशात् उत्पद्यन्ते। रूपं, चक्षुः, त्रिविधं पाचनं च अग्निसम्बन्धिनि उक्तानि। गन्धः, नासिका, शरीरं—एते त्रयः पृथिव्याः धर्माः। इन्द्रियाणि च मनश्च, हे भारत, अस्यैव ज्ञायन्ते। श्रोत्रं श्रवणाय, त्वक् स्पर्शाय उक्ता। चक्षुः दर्शनाय, मनः संशयस्य कारणम्। यद् उर्ध्वं, अधः, जलस्थं च पादतलैः दृश्यते, तद् सर्वं पुरुषेन्द्रियविज्ञानं विज्ञेयम्। येन ज्ञानेन पुरुषः इन्द्रियाणां प्रवृत्तिं निवृत्तिं च जानाति, स पण्डितः। गुणैः विज्ञानं नश्यति, विज्ञानात् इन्द्रियाणि नश्यन्ति। एवं सर्वं चराचरं तेन तत्त्वेन व्याप्यते। येन पश्यति, तत् चक्षुः; येन शृणोति, तत् श्रोत्रम्। त्वचा स्पर्शान् अनुभवति; बुद्धिः क्षणेन परिवर्तते। बुद्धेः आधारात् पञ्चविधाः विषयाः जायन्ते। बुद्धिः पुरुषे स्थित्वा त्रिविधं व्यवहारं करोति। सा न कदापि सुखदुःखयोः संलिप्यते। गुणमयी बुद्धिः त्रिविधां स्थितिं नातिवर्तते। यदा बुद्धिः गुणातीतां गतिं प्राप्नोति, तदा सा मनसि गुणेषु वर्तते। सा एव सर्वेन्द्रियाणि प्रवर्तयति। ये ये गुणाः लोके दृश्यन्ते, सर्वे ते एतेषु त्रिषु एव स्थिताः। सर्वाणि इन्द्रियाणि विजितानि पण्डितैः भवितव्यानि। त्रिविधं विश्वदर्शनं सर्वेषां भूतानां दृश्यते। सत्त्वगुणसंस्पर्शः सुखस्य कारणम्; रजोगुणसंस्पर्शः दुःखस्य कारणम्।